DiyarName.Com

___Brahîmê Alûcî___

Destpêk

Fîlmê “The Post” (2017), yê ku ji aliyê derhênerê navdar Steven Spielberg ve hatiye kişandin li ser weşandina Belgeyên Pentagonê (Pentagon Papers) ji aliyê rojnameya Washington Post ve radiweste. Li gorî vedîtina ewilî, ev fîlm çîrokeke li ser azadiya çapemeniyê û helwesta siyasî ya rejîma amerîkî ye; lê belê, dema mirov bi nêrîneke kûrtir a şîkar û derûnkolerî li ser vê xebatê bisekine, mirov dibîne ku çîrok di heman demê de pêvajoyeke kûr a derûn(nas)iyê jî di xwe de vedihewîne. Ev pêvajo bi taybetî li ser kesayeta sereke Katharine Graham (ku ji aliyê Meryl Streep ve tê lîstin) ava dibe û pêvajoyeke ku ji derhişiyê (unconscious) ber bi hişmendiyê (consciousness) ve diçe destnîşan dike.

Sigmund Freud di bîrdoziya xwe ya binyada derûnî de (structural model of the psyche) kesayetiya mirovan li ser bingeha sê hêmanan rave dike: Nizimezî (id), ezî (ego) û bilindezî (superego).
Nizimezî, beşa herî hov û seretayî û derhişî (unconscious) ya derûn û psîkê ye, li gorî 'rêgeza kêfê' (pleasure principle) dixebite û arezû û daxwazên xwerû, xurt û bêhempa dixwaze bêne cihbicihkirin.
Ezî, di navbera arezû û daxwazên nizimezî û pêwîstiyên rastiyê de wekî navbeynkar tevdigere û li gorî 'rêgeza rastiyê' (reality principle) dixebite.
Bilindezî jî beşa rewişt û exlaqî ya kesatiyê ye ku nirx û qeydên civakî, bi taybetî yên ji aliyê dê û bavan û saziyên civakî ve hatine peyitandin, temsîl dike.

Di fîlmê The Post de, ev sê hêman bi awayekî sembolîk di nav pevçûna navxweyîn û derxweyîn a Katharine Graham de derdikevin holê. Arezû û daxwaza wê ya kûr a derhişî ango der-hişmendî (unconscious desire) ya ji bo îsbatkirina hêz û şiyana xwebûna xwe û derbirîn û derbaskirina siya bavê xwe û mêrê xwe yê mirî (nizimeziya wê ya veşartî/nixumandî), di girêk û pevçûnekê de bi qeydên civakî yên baviksalar (bilindeziya civakî ya derxweyî) û bi pêwîstiya birêvebirina rastiya karsaziyekê (ezî/xwebûn) rû bi rû dimîne. Ev girêk û pevçûn ku di derûnkoleriyê de wekî çavkaniya rageşî (anxiety) û tengasiyê tê binavkirin, motora sereke ya geşedana kesatiya wê ya trawmatîk û dramatîk e.

Katharine Graham û Pêvajoya Şênberbûna Kesatiyê ango Takekesîbûnê
Ji nêrîneke Jung ve, rêwîtiya Katharine Graham a di fîlm de dikare wekî pêvajoyeke 'şênberbûnê' ango takekesîbûnê (individuation) were xwendin — bi gotineke din pêvajoya ku takekesek bi tevahî xwebûna xwe, cewhera xwe ya rastî, vediguherîne û ji siya (shadow) rewşa xwebûna xwe ya berê ya bindest derdikeve û dibe ‘xwe’. Di destpêka fîlmî de, em Katharine dibînin ku wekî 'jina bêdeng' (silent woman) tê xuyakirin: di civînên rêveberiyê de dengê wê kêm tê bihîstin û ew di bin siya bavê xwe û mêrê xwe yê berê de dijî, her du takekesên ku pêşiyê pozîsyona wê ya wekî xwediyê rojnameyê hilgirtibûn dest.

Ev rewş, li gorî têgeha Freud a 'girêka Elektra' (Electra complex) û têkiliya keç û bav, dikare wekî nîşaneyek ji girêdana wê ya derûnî ya bi otorîteya mêr ve were şîrove kirin. Biryara wê ya dawî ya ji bo weşandina belgeyan, li dijî şîretên parêzer û endezyarên darayî yên li dora wê, ne tenê reftar û tevgereke siyasî ye, lê her wiha derbeyeke sembolîk e li dijî bilindeziya wê ya berê, ya ku wê her tim wekî 'takekesekî ku divê guh bide mêran' fêr kiribû. Ev an wekî gotina Lacan a 'Navê-Bav' (Name-of-the-Father), sembola qanûn û rêzikên ku Katharine di dawiyê de ji nû ve pênase dike, dixe nava gengeşiyê.

Baviksalarî û Rageşiya Xesandinê
Têgeha Freud a 'rageşiya xesandinê' (castration anxiety) bi eslê xwe li ser rageşiya zarokên kur ji windakirina hêza xwe ya zayendî hatiye avakirin, lêbelê di lêkolînên feminîst-psîkanalîtîk de, ev têgeh hatiye berfirehkirin da ku rageşiya mêran a ji desthilata jinan jî bi nav bike. Di fîlmê “The Post” de, em vê şîkar û dînamîkê di kesayetên wekî rêveberên darayî yên pêbawer, bi civaka mêr de dibînin, yên ku bi rageşî û tirseke eşkere ji desthilatdariya Katharine ya nû de dijîn. Ev tirs û rageşî, ne tenê rageşî û tirseke aborî ya windabûna sermiyanê ye, lê di heman demê de tirs û rageşiyeke sembolîk e, ji betalbûna rêza kevneşopî ya baviksalarî (patriarchal order).

Di dîmena dawî ya dadgehê de, dema Katharine bi wêrekî di nav rêza jinên li derve rawestiyayî re derbas dibe, fîlm bi awayekî dîmenî derbeya wê ya li dijî vê rêza kevneşopî nîşanî me dide. Ev dîmen dikare wekî 'berzkirin'ê (sublimation) — mekanîzmayeke berevaniyê ku tê de enerjiya derûnî ya negihiştî tê veguherandin bo reftar û tevgereke civakî ya erênî — bê dîtin an were xwendin: rageşiya wê ya takekesane, di forma reftar û tevgereke sembolîk a rizgariyê de ji bo hemû jinan derdikeve holê.

Nêrîna Mêr û Temsîla Dîmenî ya Katharine Graham
Bîrdoziya Laura Mulvey ya 'nêrîna mêr' (male gaze) ku bi eslê xwe li ser bingeha derûnkoleriyê (psîkanalîz) hatiye avakirin, destnîşan dike ku di zimanê sînemayê yê kevneşopî de, kamera bi awayekî sazûmanî li gorî nêrîna mêran (mêrên li ser ekranê û temaşevanên mêr) hatiye avakirin û jin bi gelemperî wekî heybera nêrînê (object of the gaze) ne wekî kirde (object) ango xwedan-çalakî tê temsîlkirin. Di gelek dîmenên The Post de, em dibînin ku Spielberg bi zanebûn vê teknîkê bi kar tîne û paşê wê hildiweşîne: Katharine bi eslê xwe di civînên yekem de wekî takekesek ku tê 'temaşekirin' (looked at) û ne wekî takekesek ku 'dinêre' (looking) tê pêşkêşkirin, lê her ku fîlm pêş dikeve, kamera her ku diçe zêdetir wê wekî lebat û kirdeya çalak, ne wekî heybera tabat û pasîf, temsîl dike.

Ev veguherîna dîmenî (vîzûel) ya kamerayê bi xwe pêvajoyeke derûnî ya wê temsîl dike: ji bermayiya heybera nêrînê (object of gaze) ber bi takekesek ku bi xwe kirdeya (subject) çîrokê ye, guherîna kamerayê ne tenê teknîkeke sînemayî ye, lê di heman demê de diyarde û metaforeke ji bo veguherîna derhişiya ber bi hişmendiya wê ya derûnî û giyanî ve ye.

Sensor wekî Tepisandinê
Belgeyên Pentagonê bi xwe ku hikumetê bi salan ew veşartibûn, dikarin bi awayekî metaforîk wekî tiştê ku Freud jê re dibêje 'tepisandin' (repression) bêne fêmkirin — heqîqeteke ku ji hişê hevpar (kolektif) ê gel hatiye 'dûrxistin' ber bi qada derhişiyê (unconscious) ve diçe, ji ber ku ev heqîqet (ku şer li Viyetnamê ji destpêkê ve wekî têkçûyî dihat zanîn) ji bo rêveberiya siyasî pir rageş û tengezar bû ku were qebûlkirin. Di vê wateyê de, reftar û tevgera rojnamegeran a ji bo eşkerekirina belgeyan, dikare wekî pêvajoyeke derûnterapîk a civakî were şîrove kirin: derxistina rastiya tepisandî ber bi hişmendiyê, eyn mîna pêvajoya derûnşîkarî (psychodynamic) ya ku Freud jê re digot 'ya derhişî bike ‘hiş’-mendî' (where id was, there ego shall be).

Ev pêvajoyê di heman demê de dijberiyeke xurt jî derdixe holê: hikumet, wekî temsîlkerê bilindeziya sazûmanî (institutional superego), hewl dide ku vê 'derxistina rastiyê' asteng bike, ji ber ku eşkerekirin dikare bibe sedema tawan û 'sûcdariyê' (guilt) û şermê (shame) ya hevpar û kolektîf. Ev girêk û pevçûna di navbera zanîna veşartî û ya eşkere de, di Dadgeha Bilind (Supreme Court) de bi awayekî sembolîk çareser dibe ku dikare wekî sembola 'entegrasyona' têgehên di nav derûn û psîkeya neteweyî de were xwendin.

Ben Bradlee wekî Îdeala-Eziyê û Wekxwedîtin
Kesayeta Ben Bradlee, sernivîserê Washington Post, di fîlm de rola fîgureke pêbawer û bi îlham dilîze ku dikare bi têgeha derûnkolerî û derûnşîkarî ya 'îdeala-eziyê' (ego-ideal) were vekolîn kirin — ango wêneyê takekesekî ku em dixwazin bibin ew, li dijî 'bilindeziya ku zêdetir dixwaze em çi neynin. Têkiliya di navbera Katharine û Bradlee de ku tê de Katharine hêdî hêdî ji bo wêrekî û biryara xwe îlham ji Bradlee vedigire, dikare wekî pêvajoya 'wekxwedîtinê' (identification) were şîrove kirin ku Freud wekî yek ji mekanîzmayên bingehîn ên geşedana ezî û xwebûnê binav dike.

Her wiha, têkiliya di navbera van her du takekesan de ku tijî rageşî, tansiyon û rêzgirtinê ye, dikare wekî forma 'veguhastinê' (transference) jî were xwendin ku tê de takekes hestên xwe yên bi takekesên din ên girîng ve girêdayî (mînak, bav) li ser takekesekî din ê nûjen ku pozîsyona wê temsîl dike, vediguhezîne. Ji bo Katharine, Bradlee bi hin awayan sembola bavê wê ya windakirî ye, lê di heman demê de heval û partnerekî wekhev e jî ku hêz û şiyana wê ya nû ya serokatiyê jî temsîl dike.

Encam
Fîlmê The Post nîşanî me dide ku ev fîlm, li gel ku li ser rû wekî çîrokeke siyasî ya li ser azadiya çapemeniyê tê xuyakirin, di heman demê de qada zengîn a dahûrîn û analîza kesatiyê, pêvajoya tepisandin, şênberbûnê û şîkar û dînamîkên baviksalariyê pêşkêş dike. Bi karanîna çarçoveya Freud a nizimezî-ezî-bilindezî, têgehên Lacanî yên wekî 'Navê-Bav', bîrdoziya Mulvey ya 'nêrîna mêr' û têgehên wekî tepisandin, berzkirin, wekxwedîtin û veguhastin, mirov dikare bibîne ku rêwîtiya Katharine Graham ne tenê rêwîtiyeke rêveberiyeke karsaziyê ye, lê her wiha rêwîtiyeke kûr a derûn(nas)iyê ye — ji bindestiyeke bêdeng ber bi xwedîderketina xwebûna xwe ya têkûz ve.
Di heman demê de, reftar û tevgera hevbeş a rojnamegeran ji bo eşkerekirina rastiyên veşartî, dikare wekî prosesa derûnşîkarî ya civakî were nirxandin, ya ku tê de rastiyên tepisandî (repressed truths) ber bi hişmendiya giştî ve têne derkirin/derxistin. Bi vî awayî, The Post ne tenê belgefîlmekî dîrokî ya li ser rûdanên 1971’an e, lê her wiha metnek e ku dikare bibe navgîneke berfireh ji bo têgihîştina şîkar û dînamîkên derûn(nas)iyên di navbera takekes û civakê de û ji bo fêmkirina awayê ku hêz, zanîn û rageşî bi hev ve girêdayî ne.

Çavkanî
Creed, B. (1993). The monstrous-feminine: Film, feminism, psychoanalysis. Routledge.
https://api.pageplace.de/preview/DT0400.9781000903652_A47814372/preview-9781000903652_A47814372.pdf

Freud, S. (1961). The ego and the id (J. Strachey, Trans.). W. W. Norton & Company. (Original work published 1923) sigmundfreud.net/the-ego-and-the-id-pdf-ebook.jsp

Lacan, J. (1977). A selection (A. Sheridan, Trans.). W. W. Norton & Company.
https://www.academia.edu/129656208/Ecrits_A_Selection_by_Jacques_Lacan

Mulvey, L. (1975). Visual pleasure and narrative cinema. Screen, 16(3), 6–18. https://doi.org/10.1093/screen/16.3.6

https://academic.oup.com/screen/article-abstract/16/3/6/1603296

Nivîsên Brahîmê Alûcî yên ku berê di Diyarnameyê de hatine weşandin:

- Derûna neteweyî û xwebûnî di navbera serdest û bindestan de

- Bandora lêborînê li ser tendirustiya laşî û derûnî (bi nêrîneke derûnkolerî)

- Narsîsîzm Wekî Avahiyeke Damezrîner

- The Mist (Mija Kujer), rastî û windabûna hişmendiyê (Bi nêrîneke derûnkolînerî li ser rewşa kurdan)

- Şîretên derûn(nas)iya bindestî, azadî û veguherînê

- Şîn, Windabûn û Rewşa Depresîf

- Êş û Elema Bêşahid; Bi Nêrîneke Derûnkolînerî

- Narsîzma bindestan; Xwendineke derûnkolorînerî li ser rewşa kurdan