logo
Piştgiriya
Diyarnameyê bikin
  • Nûçe
  • Nûçeyên Çandî
  • Serbest
  • Hevpeyvîn
  • Çapemenî
  • Berhem
  • Spor
  • Dinya
  • Aborî
  • Ên Din
    • Nivîsênkarên Mêvan
    • Portreya Mehê
    • Foto-Nûçe
    • Xêz
    • Tenduristî
    • Klîba Hefteyê
    • NÎQAŞ
    • Ji Çapemeniya Dinyayê
    • E-pirtuk
    • Covit-19
    • 2024: Hilbijartina-Herêmî
    • 2023 Hilbijartin
    • 2019: Hilbijartina Herêmî
    • 2014: Hilbijartina Herêmî
    • 2018-06-24: Hilbijartina Giştî û Serokomarî
    • 2015-sermawez-pusper: Dîsa Hilbijartina Giştî
    • 2011, Hilbijartin
    • 2010, REFERANDÛM
    • 2009, Hilbijartina Herêmî
    • EURO 2016
    • EURO 2020
    • EURO 2024
    • Kûpaya Cîhanê 2010
    • Kûpaya Cîhanê 2014
    • Kûpaya Cîhanê 2018
    • Kûpaya Cîhanê 2022
    • Kûpaya Cîhanê 2026
Piştgiriya Diyarnameyê bikin
3 ROJ
  1. Serokê PSK'ê Bayral Bozyel û gelek kes hatin binçavkirin
  2. Kayyûm şandin ser Sozcu TV
  3. 2027, Berendamê Grammy, Raye bi 11 berendaman li pêş e
  4. Tîma Tirkiyeyê ji Lîga A ket lîgek jêrtir
  5. Sê pirtûkên Yaşar Kemal bûn bi kurdî
news-details

Taybetiyeke Zimanê Kurdî-Kurmancî

  • Dîrok: 20/09/2026
  • Beş: Serbest

 

___Yaşar Eroglu___

Di zimanê kurdî-kurmancî de taybetiyên gelek balkêş hene ku wî, ji zimanên din cudatir dikin. Wekîe mînak zayendî, nîv ergatîvî, tewangî û hwd. di zimanê kurdî-kurmancî de hene, gelek zimanan de nîn in. Hin hêmayên zaravayê kurmancî jî hene ku bi alîkariya hêmayeke din nebe li gorî mantiqê kurmancî pêk nayên. Di zaravayê kurmancî de şênberî ew qas xwedî kokeke xurt e ku razberiyê asteng dike, rê nade ku di mantiqê kurmancî de razberî bi hêsanî ava bibe.

Em vê rastiya kurmanciyê bi berawirdkirina zimanê kurdî û zimanên din re dibînin an jî di dema wergerê de xwe nîşan dide. Tê zanîn ku di her çar parçeyên Kurdistanê de ziman û zaravayên kurdî di bin bandora perwerdeya bi zimanên serdest de, bi guherîn û veguherînên nexwezayî re rû bi rû dimîne. Pê re qalibên zimanên serdest ên perwerdeyê tê neqilkirin ser zimanê kurdî. Ziman xira dike lê bi riya perwerdeya bi dehan salan a dominant û domdar êdî xerîbî tê jibîrkirin, pê re jî wekî parçeyekî zimanê kurdî tê dîtin. Û ziman mîna ku mutasyonekê re derbas bibe tê guherîn, ji eslê xwe dûr dikeve, bikarhênerên wê; bi taybetî jî bikarhênerên ji perwerdeya zimanê serdest re derbas bûne vê yekê bi temamî xwezayî dibînin û xwemalî dikin.

Sî salan berê yekî/ê bigota, ‘min nan xwarim’, ‘ez gotim’ wê pir beloq bal bikişanda ser xwe û bûbûya sedema pêkeniyê lê îro ji sedî heştê devê xwendekar an jî kesên temenên wan di navbera 30 û 40’an de ne wiha xirab diaxivin, vê yekê xwezayî dibînin.

 

Bi serê xwe nayê bikaranîn

Piştî vê ravekirina kurt, ez ê derbasî hin mînakan bibim ku bêyî alîkariya hêmanên din bi serê xwe nayên bikaranîn û wateya rast dernaxin. Mînaka herî balkêş pirjimariya navdêran e. Kurdên kurmancîaxêv bêyî ku peyvê bispêrin hêmaya ku wê temam dike, nikarin pirjimariyê pêk bînin, wateya teqez jê derxin. Wekî mînak; dar, pirtûk, kurd, tirk, pênûs, em kurmancîaxêv nikarin mîna di zimanê îngilîzî de wekî trees, boooks, kurds, turks, pencils; bi tirkî wekî agaçlar, kitaplar, Kurtler, kalemler binivîsin an bêjin. Bi serê xwe nayên gotin, nivîsîn.

Ev rewş bikaranîna pirjimariyê bi du cureyan pêkan dike; 1- Rewşa tewyayî, 2 – Rewşa aîdiyetê.  Di rewşa tewyayî de(1) pirjimar xwe dispêre lêkerê, bi mînakên wiha pêk tê; daran bîne, pirtûkan bîne, kurdan bîne, tirkan bîne, pênûsan bîne. Bi mînaka lêkereke din wekî; daran bigire, pirtûkan bigire, kurdan bigire, tirkan bigire, pênûsan bigire darîçav dibe.

Di rewşa aîdiyetê de (2) xwe dispêre navdêran; nav, cînak, rengdêr hwd wekî; darên min, pirtûkên te, kurdên serbilind, tirkên nijadperest, pênûsên Adar, derdikevin holê. Ji bilî awarteyên wekî; hêjano, birano, canikno pirjimarî di zaravayê kurmancî de bi serê xwe pêk nayê.

 

Bikaranîna awayê şaş

Di nav rewşenbîriya kurmancîaxêvên Bakur de pêleke wekî mode pêş ketiye, ew jî ev e ku pirjimariyeke xerîb tê bikaranîn. Rewşenbîrên bakurî dil dibîjînin soranîaxêvan, xîtabeta wekî ‘xoşevîstan’, ‘ezîzan’, ‘bîneran’ li kurmancî tînin û xîtabeta weke ‘hêjayan’, ‘birêzan’ bi kar tînin. Ev qalib ne kurmancî ye û sparineke li kurmancî ye wekî ya di dewsa dudan, sêyan, çaran de çawa ku duyemîn, sêyemîn, çaremîn spartine kurmancî wisa jî ev  ‘hêjayan’, ‘birêzan’ên xwe spartine kurmancî. Ne tenê dilbijîna soranî, her wiha dilbijîna tirkî ye jî û nêzî qalibê tirkî jî dibe, wateyê seyrtir dike. Di dewsa wan de qalibên wekî ‘hêjano’, ‘birêzino’ bên bikaranîn hem resentir e hem jî qalibekî gelerî ye.

Yek jî ev e; hêmayên wekî ziman, beden û hwd bi daçeka bazindek a di… de’yê ve şaş tên bikaranîn. Bi mînakan em mijarê safî bikin.

Ji bo ziman; bikaranîna ‘di kurdî, tirkî û hwd de’ şaş e. Gelek hêmayên kurdî, tirkî hene; ziman heye, xwarin hene, cil û berg hene, reqs heye û hwd. Mebesta hevoka hatiye sazkirin tenê ji wan yek e. Di kurdî de lê di çi yê kurdî de? Divê xwe bispêre hemayekê; di zimanê kurdî de, di axaftina kurdî de, di cil û bergên kurdî de û hwd. rasttir e hevok bê sazkirin. Awayê ‘di kurdî de’ ji bandora tirkî ye ku dibêjin, Turkçede, İngilizcede û hwd.

Ji bo bedenê; bala xwe bidinê raveya li jor, di min de, di te de ne rast e; di dilê min de, di hundirê min de, di linge min de û hwd rasttir e.

 

‘Heman’ rasterast mîna ‘aynı’ya tirkî tê bikaranîn  

Şaşiyeke din jî bi peyva ‘heman’ re derdikeve pêş. Peyva ‘heman’ hemwateya peyva tirkî ‘aynı’ ye. Bi tirkî peyva‘aynı’ bêyî bê spartin hêmayekê û bi serê xwe bê bikaranîn li tirkî tê. Lê di zaravayê kurmancî de bi heman awayî bê bikaranîn dibe arîşe û pirsgirêk, li mantiqê kurmancî nake. Peyva ‘heman’ jî mîna hêmayên pirjimariyê bi serê xwe nayê bikaranîn, divê xwe bispêre hêmayeke din. Gelek caran ez li rastî bikaranînên şaş têm ku dibêjin, dinivîsin, “pirsgirêka me heman e.” Bandor û dilbijandina tirkî ya, “sorunumuz aynidır” e. Awayê rast ev e; “pirsgirêka me heman pirsgirêk e.” Hevokên wiha jî bi heman awayî balkêş in; “dilê me, hestê me, xewna me heman e.” Ev qalib jî şaş e. Rastî çi ye? Rastî divê wiha çêbe: “dilê me heman dil, hestê me heman hest, xewna me heman xewn e.” Ya ku dişibe qalibe tirkî peyva ‘heman’ wekî navdêra rewşê tê bikaranîn lê ya bi mantiqê kurdî-kurmancî wekî navdêra wesfandina regdêran peywirê tîne cih. Ji ber ku bikarhênerên zimên her çiqas bi kedeke hêja serê xwe bi zimanê kurdî re biêşînin jî di kûraya hişê wan de qalibên tirkî hene, belkî jî difikirin ku kurdî modernîze dikin, rasterê wan qaliban çêdikin-bi kar tînin.

Eger bala we kişandibe qalibê ku dişibe qalibê zimanê tirkî, peyva heman bi serê xwe ye û xwe nespartiye tu hêmayekê. Qalibê ku me wekî rast diyar kiriye tenê ne bi serê xwe ye û xwe spartiye peyv an jî navdêra piştî xwe, bi vî awayî navdêr wesfandiye.

Em careke din bi xêzeke qalin diyar bikin ku zaravayê kurmancî razberiyeke xurt nahewîne, her çiqas êdî bi demê re hêmayên razber biafirîne jî, hê bi giranî zaravayekî şênber e, hêmayên wê bi giranî şênber in. Ev rastiya zaravayê kurmancî rê nade hin qalibên ziman ku bi serê xwe razber bên bikaranîn, wate teqez jê derkeve . Dîsa ev rastiya zaravayê kurmancî li hin qalibên wekî pirjimarî û mînakên me li jor amaje kirin ferz dike ku xwe bispêrin hêmayeke pêş xwe û tenê bi serê xwe neyên bikaranîn. Ji ber wê jî kurd-kurmancîaxêv bi serê xwe navdêra pirjimar nikarin bikin ‘kurdan’ û wekî bi awayê soranî nikarin bikin ‘kurdekan’, her wisa jî pirtûk bi serê xwe nabin ‘pirtûkan’ û wekî soranî nabin ‘kitêbekan’. ‘Heman’ tenê bi serê xwe nabe ‘heman e’ û hwd.

 

 

 

***

Hin nivîsên Yaşar Eroglu yên berê di Diyarnameyê de hatine weşandin:

- Huner, hunermend û Hozan Dîno

- The end ji bo rexnelêgirtina ‘Rêberê Rastnivîsînê’!

- Di zimanê kurdî de bingeha yekkîteyî

- Nedîtî ve Tê Dîtin, peyvên ku şaş têne bikaranîn

- Analîzek Li Ser Daçekan
- Çend gotin li ser 'Komîsyona Ziman' û 'Xebatên Rastnivîseke Nû'

   

 

 

 

*******************************************************
 

ÇAYEK BO DIYARNAMEYÊ:
 

Lînkên ji bo alîkariyê jî ev in:
LÎNKA 
Kreosus.com'ê bitikînin

LÎNKA
Patreon'ê bitikînin

 

 

***

KANALA YOUTUBE YA DIYARNAMEYÊ

 

**********

HESABÊN DIYARNAMEYÊ:
YOUTUBE: www.youtube.com/diyarnamediyarname
PODCAST: podcasters.spotify.com/pod/show/diyarname
MALPER: www.diyarname.com
TWITTER: x.com/diyarname1
FACEBOOK: facebook.com/diyarname
INSTAGRAM: instagram.com/diyarname1
BLUESKY: www.bsky.app/diyarname

   MAIL: diyarname@diyarname.com

Parve Bike

Youtube Me

Helbesta danpêdanî anku helbesta konfesyonel çi ye?

news

Yekem Haxama jin di nava desthilata olî ya cîhanê de: Asênat Barzanî

news

Dilşad Serhad, Erez Ehmed; û serboriya emeliyetê

news

Diyarname:Koma şanoyê ya ji Amedê li Kerkûkê derket ser dikê #Shorts #Diyarname #Kurdi #Çand

news

Roja sisêyan a Derbeyê

news

Çend têbinî û rexneyek li ser romana 'Bazbenda Dayê'

news

'Valahiyên' di nav risteyên jiyana me de

news

Kitêbeke Nenivîsandî

news

Fîlmê nû yê Aydin Orak, mihasebeya wijdan

news

Romaneke nû 'Du Xwîn Ji Laşekî' derket

news

Di Festîvala Çandî ya Salane de 'Pêşbaziya tekstên şanoyê'

news

‘Mora Reş’ hêjayî Xelata Taybet a Rûmetê ya Navneteweyî hat dîtin

news

Ji Weşanên Lûvî du pirtûkên nû

news

Ne ev lê tiştek din

news

Niha hat bîra min

news

Romaneke nû 'Huso û Nazê' derket

news

Mirina Stalîn

news

Qîmeta Singên Jinan

news

Diyarname: Fotoya Nûçeyê:'Şahbanûya Afrîkayê' li Hevselê xwe da ber tîrêjên rojê

news

Dengê Helbesta kurdî derket!..

news
Serbest - Nivîsên Dawî
news
  • 14 11 2026

Helbesta danpêdanî anku helbesta konfesyonel çi ye?

news
  • 13 11 2026

Keleha Mêrdînê û 81 kaniyên li derdorê

news
  • 04 11 2026

Derûnnasiya Bijarte, berxwedan û berevaniya nasnameya serdest li hemberî arezû û daxwazên wekheviyê yên bindestan

news
  • 31 10 2026

HÛN KÎ NE?

news
  • 25 10 2026

Careke din taybetiyên lêkerên  ‘Bûn’ û ‘Kirin'ê

news
  • 22 10 2026

Cegerxwîn, 42 sal derbas bûn

Hesabên Diyarnameyê Bişopînin
Nivîsên Nû
news

Çend têbinî û rexneyek li ser romana 'Bazbenda Dayê'

  • Hogir Berbir
news

'Valahiyên'  di nav risteyên jiyana me de

  • Omer Dilsoz
news

Kitêbeke Nenivîsandî

  • Mesûd Qeya
news

Dilşad Serhad, Erez Ehmed; û serboriya emeliyetê

  • Dilşêr Bêwar
news

Navê te bi çi qasî ye?

  • Cemil Oguz
news

Mirina Stalîn

  • yeqîn h.
news

Ne ev lê tiştek din

  • Mesûd Qeya
news

Li Pişt Camekanan*

  • Hogir Berbir
news

Niha hat bîra min

  • Dilşêr Bêwar
news

Porê kitêbê diweşe destê min

  • H. Kovan Baqî
news

Pêşangeha Amedê çi dibêje me?

  • Omer Dilsoz
news

Nûçeya Rûdawê, pankarta li Amedê, biryara li Şamê

  • Cemil Oguz
news

Mirovên warlêherimî

  • yeqîn h.
news

Xeyala Pirtûkekê û Nifşeke Birîndar

  • Kadir Stêra
news

Hecî Bûbê

  • Hogir Berbir
Ev jî hene
ad

Kompozîtora kurd Asya Sultanova

ad

Agir berdan depoya arşîva Şaredariya Sêrtê!

ad

Vaye rastiya 'Mekteba Eşîran' a Dewleta Osmanî

ad

Warê Ferhat û Şîrîn jî Bestûn e

ad

Çîrokeke dî ji welatê taristanê

ad

Serhad Bapir li Yewnanistanê pêşangeh vekir

Kategorî
  • Nûçe
  • Nûçeyên Çandî
  • Serbest
  • Hevpeyvîn
  • Çapemenî
  • Berhem
  • Spor
  • Dinya
  • Aborî
  • Foto-Nûçe
  • Xêz
  • Portreya Mehê
  • Tenduristî
  • Klîba Hefteyê
3 Roj
news

Serokê PSK'ê Bayral Bozyel û gelek kes hatin binçavkirin

  • 17 11 2026
news

Kayyûm şandin ser Sozcu TV

  • 17 11 2026
news

2027, Berendamê Grammy, Raye bi 11 berendaman li pêş e

  • 17 11 2026
news

Tîma Tirkiyeyê ji Lîga A ket lîgek jêrtir

  • 17 11 2026

Diyarname

  • Derbarê Diyarnameyê de
  • Têkilî / Contact / İletişim

Nivîskar

  • Yaqob Tilermenî
  • yeqîn h.
  • Bedran DERE
  • Cemil Oguz
  • Cemîl Andok
  • Çorê ARDA
  • Dilşêr Bêwar
  • H. Kovan Baqî
  • Helîm YÛSIV
  • Hogir Berbir
  • Kazim Polat
  • Kadir Stêra
  • Omer Dilsoz
  • Welat Dilken
  • Veysel Vesek
  • Mesûd Qeya
  • Zekî OZMEN

Beş

    • Nûçe
    • Nûçeyên Çandî
    • Serbest
    • Hevpeyvîn
    • Çapemenî
    • Berhem
    • Spor
    • Dinya
    • Aborî
    • Nivîsênkarên Mêvan
    • Portreya Mehê
    • Foto-Nûçe
    • Xêz
    • Tenduristî
    • Klîba Hefteyê
    • NÎQAŞ
    • Ji Çapemeniya Dinyayê
    • E-pirtuk
    • Covit-19
    • 2024: Hilbijartina-Herêmî
    • 2023 Hilbijartin
    • 2019: Hilbijartina Herêmî
    • 2014: Hilbijartina Herêmî
    • 2018-06-24: Hilbijartina Giştî û Serokomarî

Copyright © 2005-2026 Diyarname