Têmûrê XELÎL

Gava min dixwest derheqê jînenîgariya Eskerê Boyîk de çend gotinan binivîsim, min jê re got, ku çend malûmatiyên wekî: di kîjan salê de bûye, çend pirtûkên wî derketine, li ku xwendiye, derheqê xwe û afrandinên xwe de çi dibêje û hwd. û yên  din ji xwe ez zanim. Wî bes tenê çend malûmatiyên ji jiyana xwe yên "req û rût" şandin, bêyî ku mezinaya wî di wê nivîsa wî de xuya bibe. Eger min tenê ew beş raberî we bikira, we yê sadebûn û paqijayî, zanebûn û welatparêziya wî tam texmîn nekira. Xêncî wê, ku hûnê ji helbestên wî yên li jêr nazikayî û kûraya perçekî helbesta kurdên Ermenistanê bihesin, ezê çend gotinan jî derheqê Eskerê kurd, Eskerê zanyar, Eskerê camêr de binivîsim.

Wekî ku li gelek ciyan, hinek kes hene ku an ji bo pere qezenckirinê dinivîsin, an ji bo ku navekî ji xwe re derxin, an jî ji betaliyê. Yên wisa, wexta ji bo nivîsara helbestan pere li ser têne birînê, helbest jî jê têne birînê. Wî çaxî mirov di hêlekê de şa dibe, ku edebiyata me wê ziyan û zirarê nekeve, neyar û xêrnexwaz wê qerfê xwe li me nekin, edebiyata me paqijtir dibe, ji ber ku zîwan û qirş û qal nakevine nava pirtûkan, navê wî jî bi pîsîtî dernayê û em bi wî navî nayêne naskirin û ji wî navî şerm nakin. Ji ber ku ew nav me şermezar dike.

WÎ BI KEDA XWE KEVIREK DIDA SER KEVIREK DIN

Eskerê Boyîk qet ne wisa bû, wî bextewariya xwe di wê yekê de didît, ku bi keda xwe va kevirekî dane ser kevirê çêbûna Kurdistaneke azad.

Ew doktorê zanyariyê bû û karê wî yê di hêla êkonomîkayê de rojê bi kêmanî deh sehet jê dixwar, karê malê, malbatê, hevaltiyê, dostaniyê, pismamiyê, eşîriyê jî di hêlekê de têra xwe wextê wî dixwar, carnan ew wisa diwestiya, ku hêsabûneke demdirêj jê re lazim bû. Lê wî hêsabûna xwe di xizmetkirina gelê xwe de didît.

Dema li bal me Komela Xwendkarên Kurd li Ermenistanê hebû, hinek karmendên kurd ên ziravqetiyayî û kursîhiz me di nav miletçîtiyê de gunekar dikirin, Esker tim wekî dîwarekî li me pişta me bû û helan dida me.

LI QUNDEXSAZÊ HATIYE DINÊ

Eskerê Boyîk sala 1941'ê li gundê Qundexsazê (niha Riya Teze, nehiya Aparanê, Komara Ermenistanê) ji diya xwe bûye.

Berê li gundê xwe, paşê li gundê cînar: Elegezê xwendina navîn standiye. Sala 1966'an înstîtûta bajarê Yêrêvanê ya Malhebûna Gundîtîyê xilas kiriye û li înstûta ulm-îzgerîyê ya Êkonomîka Malhebûna Gundîtiyê de xebitîye. Ji pey xwendina Aspîrantûra wê înstîtûtê re dîsêrtasya xwe kirîye û têza kandîdatê ulmê Êkonomîkayê (Aboriyê) standîye, bûye doktor. Heta sala 1991'ê di wê înstîtûtê de wekî serwêrê parê kar kiriye. Gelek berhemên wî yên ulmî (pirtûk, biroşûr, miqale) derheqê pirsgirêkên aboriya malhebûna gundîtîyê de bi zimanê ermenî, rûsî çap bûne.

Hê di mektebê de karê afirandariyê ve mijûl bûye. Di salên 6'0î de helbest û gotarên wî di rojnameyan de çap bûne, bi radyoyê hatine dayîn.

PIRTÛKÊN WÎ YÊN KU DERKETINE

Heta niha ev pirtûkên wî hatine weşandin:

1- ŞIVERÊ, helbest, Yêrêvan, 1966.

2- KULÎLKÊN ÇIYA, helbest, Yêrêvan, 1975.

3- KULÎLKÊN ÇIYA, helbest, bi zimanê tirkî, kurdî, Stenbol, 1979.

4- KULÎLKÊN ÇIYA, helbest, bi zimanê tirkî, kurdî, Stokholm, 1990.

5- SINCO KEÇA XWE DIDE MÊR, şano, Yêrêvan, 1980.

6- MEM Û ZÎN, şano, Stokholm, 1989.

7- TÎRÊNC (di berevoka BAHAR da), helbest, Yêrêvan, 1987.

8- LI ÇIYA, kurteçîok, Yêrêvan, 1991.

9- DUAYA SERÊ SIBÊ, helbest, Roja Nû, 1997.

10- ODA ÇÎROKAN 1, helbestên zarokan, Roja Nû, 1997.

11- KULÎLKÊN BIRÎNDAR, helbest, Stokholm, 1998.

12- GOVENDA HERFAN, helbestên ji bo zarokan, Stokholm 2002.

ŞANOYÊN WÎ HATIN LÎSTIN

Pênc şanoyên wî li ser dikên teatroyên kurdan ên Elegezê, Tbîlîsîyê, Almanyayê hatine lîstin, ji wan sisê ne neşirbûyî ne. Beşên romanokên DEFTERA KURDEKÎ PENABIR û BAHOZ di rojnamên HÊVÎ, ROJA TEZE û DEMA NÛ de van salên dawîyê çap bûne.

Eskerê Boyîk endemê Yekîtîya Nivîskarên (YN) Welatê Sovyêtê, paşê endamê YN Ermenistanê û YN Qazaxistanê bûye. Salên dirêj katibê sêksîyona nivîskarên kurd yên rex YN Ermenistanê bûye.

Li bajarê Almatayê tevî çend hevalên xwe kovara KURD weşandiye.

Niha Eskerê Boyîk li Almanyayê dijî û ev helbestên li jêr li wir nivîsîne.

ÇEND HELBESTÊN WÎ YÊN NÛ

ÇIMA

Ax, Xwedê çima bextê me wa ye,

Felek çima wa me ra tima ye?

Dengê me çima nayê bihîstin,

Çi neheqîye der me tê lîstin ?

Em bê maf-heq in, bê ked û par in,

Welatê xwe da bê cî û war in.

Cima rastîya me kesek navîne,

Çima sîyaset ji me ra bi kî ne?

Çima der-cînar me ra bêbext in?

Em kolê wan in, ew bi tac-text in.

Dîsa neyar in, dîsa nexwez in,

Çima mirinê me ra dixwezin?

Xwîna me çima ewqas arzan e,

Qedirê xûna me kesek nizane?

Çima em bi xwe nabine xweyî,

Bûne hêsîrê ji koça mayî?

Nifira kê ye, qeder e, bext e,

Yan berdewama riya kal-bavan e,

Şaş e, qelet e?

Îro ser riya me ew qelet êş e,

Êş e, nelet e! Êş e, nelet e!

Çima kes tune rastke wê şaşiyê,

Gel bive rastiyê, gel bive xweşiyê!…

***

X X X

Welatê min da heqî bêçar e,

Sîyaset li hespê bêbextiyê sîyar e,

Rastîya cihanê parsîke xar e,

Barî mezine, jîyan dijwar e.

Bextî wêran e, dewe giran e,

Deweta wewîk, weş û guran e,

Her tişt derew û her tişt pûç derket,

Şên û warê me bêxweyî mane.

Xezev çar alî bi zulm û kîn e,

Qetil û qana xwe reş dimeşîne,

Dixweze welêt tevî hilşîne,

Zivistaneke nû vegerîne.

Ji zulm û zorê mîlyon rabûne,

Dijî xezevê zulm û kîn bûne,

Dema van derew û rastîya hisyan,

Cî ji ceş-weşa ra dijwar bimîne.

Welatê min da hê zulm û ceng e,

Heqî hebskirî ye, heqî bêdeng e,

Sîyaset qelp e, sar e, bêreng e,

Gel kerrkirin jî êdî dereng e!

***

VEGER

Teyrê xerîb im, ez rîya digerim,

Îro li vir im, sibê cîkî din,

Li bin esmanê dinya rengîn da

Bi êş derbaz bûn roj û salên min.

Kuda direvim min tên xezevê,

Rem û camêrî erdê ne mane,

Mîr û hakimê vê dewra neheq

Derê azayê li xelqê dadane.

Evê dewrê da kê bê welat e,

Kê bê dewlet e, bê tac û text e,

Dîlan-dewata evdên nemerd da

Sêwîkî jarî bê maf û bext e.

Destê xelqê da diravê hûr e,

Yan gere xerc be, unda be, here,

Yan jî mîna min bêçar, bizêre,

Li pey vegerê bi êş bigere…

***

X X X

Guman-merem jî tev pûç derketin,

Riya welêt dîsa ber min kilît e,

Xûna şihîda arzan çû hey wax,

Dagerkira ra dîsa ma mifte.

Çima wa dibe? Ji çi ra ne qelpî,

Çima dewa me, ax, naçe sêrî,

Vî gelê mêrxas ruhê xwe jî da,

Kê tol derket û em man pişt dêrî.

Evî neyarê valayî, kîn ra,

Çima wa hêsa em têne rayê?

Bi lavaya tu derî venabin,

Bi xewnerojka azayî nayê.

Xwe nexapînin bi peyvên vala,

Dêmokirasî tu çare nîne,

Biratîya tevî gura û weşa,

Vireke evdê qelp-derewîn e.

Nerevin, neyên, neyêne cem min,

Vir cinet nîne, vir undabûn e,

Çiqas jî welat hebs be, cenime,

Dîsa ewe cîyê xilazbûna me.

Teyrê xerîb im, bê mal im, bê cî,

Îro li vir im, sibê cîkî din,

Li bin arîkê dinya bêçar da,

Ne hêvî maye, ne jî sebra min.

Ez riya digerim, ax, riya vegerê,

Veger min ra bûye him xwestin, him nêt,

Dinê da tu tişt ewqas xweş nîne

Çiqas vegera berbirî welêt…

***

AVÊN ME

Avên vira mîna avê cem me nînin,

Avên me ji dilê çîya tên-

Çevkanî ne, lêv şîrin in,

Laqirdçî ne, lez û dîn in,

Tev hev dibin, gelîyê kûr da

Diherikin,

Karxezal in, şewqê tînin,

Eşqê tînin, dilîlînin,

Dilevînin,

Xemil hêşînin,

Heta xemê kevir-kuçik,

Mêrg-çîmanê dora xwe jî

Direvînin…

Avên vira hemdê xwe ne-

Lez-bez nînin,

Kûr in, dû rin, tîl in, kîn in, gêjgerîn in,

Golgenî ne, zelal nînin, helal nînin,

Kubar nînin û sar nînin û har nînin,

Ser xwe keşyê weke çiya digerînin,

Kenerê xwe, qeraxê xwe naêşînin-

Bê amin in, bê hesîn in, hêdî-hêdî

Hildişînin, dimaşînin…

Avên vira mîna avên cem me nînin,

Kîn û rik in

Evdê mîna mine dilsax-

Paşla wan da unda dibin,

Dixeniqin…

***

DAYIKA MIN

Cawek hatîye ez dûr im,

Ne rê heye, ne guman,

Ji wê cawa dil bi êş,

Bûme warekî wêran. 

Teyax nekir dilê dê,

Dayka min ax, helya çû,

Bû keserek bê hêsir,

Şemaleke şewq, bê dû.

Li nav şeva mine reş,

Bû hine şewq-ronayî,

Bû steyrkek nûre geş

Vê xerîbîya bêxweyî.

Dayka min çû, bû zîyaret,

Bû Lalişek Nûranî,

Bû due’a, sond û berat,

Çengek axa batinî.

Ji Riataza hatiye girtin

***

Têbiniya Diyarnameyê: Ji bo 80 saliya Eskerê Boyîk me hêja dît ku vê nivîsê biweşînin. Em jî li ser navê malperê 80 saliya nivîskarê hêja Eskerê Boyîk pîroz dikin û hêviya gelek salên din ên bi sax û silametî dikin.

Di zimanê nivîsê de me hin destkarî kir, lê me dest nedaye helbestan.

Têbiniyeke din, wisa diyar e ku navên pirtûkên li vir hatine nivîsîn kêm in ji ber ku li Tirkiyeyê hin weşanxaneyên kurdan pirtûkên wî weşandin ku di nav vê lîsteyê de nîn in.