___Brahîmê Alûcî___
 

Destpêk

Hişê çêkirî yek ji geşedanên herî girîng ên sedsala 21’an e ku jiyana me ya rojane bi awayekî berfireh vediguherîne. Ev teknolojiya nû ku hêza hesabkirin û algorîtmayên pêşketî bi kar tîne, dikare wekî mirovan bifikire, fêr bibe û biryaran bide. Ji robotên ku di pargîdaniyan de dixebitin heya sepan û aplîkasyonên ku zimanên cuda werdigerînin, hişê çêkirî bûye beşek ji jiyana me ya îro û her roj bandora xwe li ser me zêde dike.

Dîroka hişê çêkirî vedigere salên 1950î, gava ku zanayên navdar wekî Alan Turing destpêkî li ser vê mijarê kirin û bingehên vê zanistê danîn. Lê geşedanên herî mezin û girîng di dehsalên dawî de çêbûne ku rêbaza fêrbûna makîneyan (machine learning) û torên noronî yên kûr (deep neural networks) wekî bingeha teknolojiya îro pêk hatine û ev teknolojî ji xewna zanyaran derketin û hatin derûdora jiyana me. Şîrketên wekî Google, Amazon, Microsoft û Facebook milyaran dolar li ser vê teknolojiyê sermaye kirin in û her roj bernameyên nû ên ku bi hişê çêkirî dixebitin tên çêkirin û li bazarê tên berdan.

Îro, hişê çêkirî di gelek warên jiyana me de cih digire û bûye beşek ji jiyana me ya rojane. Di warê bijîşkiyê de, hişê çêkirî ji bo texşîsa nexweşiyan û plansaziya dermankirinê tê bikaranîn û dikare nexweşiyan zûtir û bi awayekî rastir texşîs bike ji bijîşkan çêtir. Di warê gerûgeştê de, otomobîlên bê şofer û pergalên navîgasyonê yên zîrek bi saya vê teknolojiyê pêş dikevine û rêwîtiya me hêsantir û ewletir dike. Warê aboriyê jî ji vê teknolojiyê sûdê werdigire, bi taybetî di analîza bazarê û rêvebirina rîskan de hişê çêkirî bandoreke wê ya mezin heye û dikare bazaran pêşbînî bike.

Di warê perwerdehiyê de jî hişê çêkirî veguherînên mezin pêk tîne û rêbazên fêrkirinê vediguherîne. Pergalên fêrkirina takekesane ku li gorî pêwîstî û asta her kesî dersên taybet didin, îro di gelek dibistanan de tên bikaranîn û fêrbûnê zêdetir bandor û berencamdar dike. Her wiha, chatbot û asîstanên dengî wekî Siri, Alexa û ‘Google Assistant’ bûne beşek ji jiyana me ya rojane û em bi wan re bi zimanê xwe yê dayikê diaxivin û ji wan alîkariyê werdigirin.

Lê bi hemû van geşedan û sûdên mezin re, hişê çêkirî naveroka girîng û rageşiyan jî bi xwe re tîne. Hin kes ditirsin ku ev teknolojî dê cihê karên mirovan bigire û bêkariyê zêde bike. Her wiha, mijarên wekî dadwerî, algorîtmayên ku li dewsa me biryaran didin û kontrolkirina van pergalên mezin jî kêşeyên girîng in ku divê mirov li ser wan bi awayekî cidî bifikire û çareseriyê bibîne. Ji ber vê yekê, girîng e ku em hevsengiyekê ava bikin di navbera sûdên teknolojiyê û ewlehiya civakî de.

Bi geşedana domdar a hişê çêkirî û zêdebûna bikaranîna vê teknolojiyê di jiyana rojane de, normal e ku gelek pirs û guman dikevin serê mirov û mirov dixwazin zêdetir li ser vê mijarê bizanin. Li vir em ê pirsên herî zêde tên pirsîn ên li ser hişê çêkirî bibînin û bersivên wan ên zelalî û fêmbar bidin da ku mirov bijên ka ev teknolojî çi ye û çawa dixebite.

Hişê çêkirî çi ye û çawa dixebite?

Hişê çêkirî teknolojiyeke pêşketî ye ku pergalên kompûterê dikare wekî mirov bifikirin, fêr bibin û biryarên zîrek bidin. Ev teknolojî li ser bingeha algorîtmayên tevlihev û daneyên mezin dixebite û dikare nirxandin, analîz, fêrbûn û bersivan pêk bîne. Bingeha karkirina wê li ser vê ye ku kompûter ji daneyên ku tên dayîn fêr dibe û li ser bingeha van daneyan û nimûneyên berê dîtî biryarên nû dide. Ev proses bi awayekî hevbeş (hevpar) diçe, yanî her ku zêdetir dane werdigire, ew zêdetir fêr dibe û baştir dixebite.

Hişê çêkirî bi rêbazên cuda kar dike. Hin pergal li ser rêgezên diyarkirî dixebitin û tenê karên ku ji bo wan hatine bernamekirin dikin. Hin pergalên din jî dikarin ji xwe fêr bibin û li gorî rewşa nû biryaran bidin. Ev teknolojî li ser algorîtma, dane û hêza hesabkirin pispor e û bi karanîna van hêzên xwe dikare problemên aloz çareser bike ku berê tenê mirov dikarin wan çareser bikirna.

Cureyên hişê çêkirî çi ne û çawa ji hev cuda ne?

Hişê çêkirî bi giştî li ser sê astên sereke de tê dabeşkirin ku her yek ji wan taybetmendiyên cuda hene. Yekem ast, Hişê Sînorkirî yê Çêkirî – HSÇ (Artificial Narrow Intelligence – ANI) yan jî  HÇya lawaz (Weak AI) tê gotin. Ev cure ji bo peywirên taybet û sînordar hatiye çêkirin û tenê di warekî diyar de kar dike. Nimûne, pergala ku li înternetê li wêneyan digere tenê vê karê dike û nikare karên din bikin. Sepanên wekî çêkerên muzîkê, asîstanên dengî û pergalên wergerandinê yê ji vî cureyî ne û îro em zêdetir bi van re rûbirû ne.

Duyem ast, Hişê Giştî yê Çêkirî – HGÇ (Artificial General Intelligence – AGI) tê binav kirin ku ev asta pêşketîtir e. Ev cure dikare wekî mirov di her warî de bifikire û problemên cuda yên ku berê nedîtibe çareser bike. Lê ev ast hêj nehatiye bidestxistin û zanyar li ser wê dixebitin da ku di siberojê de çêbikin.

Sêyem û dawîn ast jî Hişê Zil ê Çêkirî – HZÇ (Artificial Super Intelligence – ASI) ye ku ev ast ji hişê mirov zêdetir dikare bixebite û di hemû waran de ji mirov zêdetir zîrek e. Ev jî hêj di xew de ye û hîn nehatiye çêkirin, lê hin zanyar wisa pêşbînî dikin ku di siberojê de dê ev jî çêbibe.

Hişê çêkirî dê cihê kar û şolan bigire û dê çi bibin?

Ev yek ji pirsên herî girîng û zêde tên pirsîn e ku gelek kes rageşî û nîgeraniya xwe li ser derdixin. Li gorî lêkolînên nû û analîzên aborî, hişê çêkirî dê bandoreke mezin li cîhana karê wê bike lê ev bandor bi awayekî aloz û tevlihev e. Li aliyekî, hin karên rûtîn û dubarekirî dê ji hêla pergalên hişê çêkirî ve bên kirin û ev dê wateyê hindik karên vî cureyî ji bo mirovan dimîne. Lê li aliyê din, ev teknolojî dê karên nû çêke ku berê tunebûn û mirov nikarin wan bi awayên berê çê bikin.

Li gorî lêkolînên aborî, heta sala 2030an hişê çêkirî dibe ku hin karan ji holê rake lê her wiha dê karên nû çêke ku berê tune bûn. A girîng ev e ku veguhertina karên ku hene û çêkirina karên nû jî dê bi hev re pêk were û mirov divê xwe li gorî van guhertinan amade bikin û zanînên nû fêr bibin. Karên ku zêdetir bi afirendiyê, têkiliyên mirovan, çareserkirina kêşeyên aloz û rawestana etîkî ve girêdayî ne, zêdetir ewle dimînin û dê bi hêsanî cihê wan neyê girtin.

Di heman demê de, mirov divê bizanin ku geşedana teknolojiyê her dem karên nû çêkirine û mirov ji van veguhertinan sûd wergirtine. A girîng ev e ku mirov fêr bibe bi HÇê re kar bike û wekî hevkarê xwe bibîne, ne wekî dijberê xwe.

Hişê çêkirî çawa fêr dibe û ew çi rêbazan bikar tîne?

Rêbaza fêrbûna makîneyê (machine learning) bingeha sereke ya fêrbûna hişê çêkirî ye û ev rêbaz ji rêbazên bernameyên kevneşopî zêde cuda ye. Di rêbazên kevn de, bernameger her tiştê ku pergal divê bike bi awayekî zelal dinivîsand û diyar dikir. Lê di fêrbûna makîneyê de, pergal ji daneyên mezin û nimûneyên gelek fêr dibe û li ser bingeha van zanyariyan biryarên nû dide. Ev proses wekî zarokan ku ji nimûneyan û serboriyan fêr dibin dixebite.

Fêrbûna kûr (deep learning) û tora noronî (neural networks) formên zêde pêşketî yên vê teknolojiyê ne ku li ser bingeha kar û xebata mejiyê mirovan hatine çêkirin. Ev pergalanan dikarin nimûneyên zêde aloz û tevlihev ên di daneyên mezin de bibînin û têbigihin ku mirov bi hêsanî nikarin wan bibînin. Nimûne, gava ku hûn wêneyekê li pergalê nîşan didin, ew dikare nas bike ka wêne çi ye, çi rengan tê de hene û heta mijarên ku di wê de ne jî fêm bike.

Pergalên HÇê jî bi rêbaza ceribandina û xeletiyan fêr dibin. Ev tê vê wateyê ku pergal di destpêkê de gelek xeletiyan dike, lê li ser van xeletiyan fêr dibe û her carê zêdetir rast dike. Ev proses bi hezaran û bi milyonan caran dubare dibe heya ku pergal digihîje asta xwe ya herî baş.

Ewlehiya hişê çêkirî û kêşeyên wê çi ne?

Ewlehiya hişê çêkirî mijareeke zêde girîng e ku gelek zanyar û siyasetmedar li ser radiweste û dixwazin çareseriyên ewle ji bo van pirs û girêkan bibînin. Kêşeyên sereke yên ewlehiyê di çend waran de xuya dibin. Yekem, pirs û girêka veşartina daneyên takekesî ye ku hişê çêkirî ji bo xebata xwe daneyên zêde mezin û zelalî li ser jiyana mirovan dixwaze. Ev dane dibe ku ji hêla şîrket û dezgehên dewletê ve bên bikaranîn bi awayên ku mirov naxwaze.

Duyem kêşe biryarên ne dadwerî yên algorîtmayan e. Pergalên hişê çêkirî li ser daneyên ku ji civakê tên bidestxistin fêr dibin, lê ger ev dane tê de cudahî û ne dadwerî hebe, pergal jî vî cudahiyê fêr dibe û di biryarên xwe de dubare dike. Nimûne, ger pergaleke ku ji bo werzîşê kar tê bikaranîn zêdetir li ser daneyên mêran hatibe perwerdekirin, dibe ku jinên ku bi heqî serkeftî red bike.

Sêyem kêşe kontrolkirina van pergalên mezin e û ev e ku kê dikare li ser wan biryar bide û wan rêve bike. Çar, pirs û girêka zelaliya biryardayînê ye ku gelek caran mirov nizane ka pergal çawa û çima biryareke wisa daye. Ev bi taybetî di mijarên girîng wekî bijîşkî, qeza û siyasetê de arîşe ye.

Ji bo van pirs û girêkan, a girîng ew ku rêgez û qanûnên etîkî yên bikaranîna hişê çêkirî pêk bînin û pergalên kontrolê ên xurt ava bikin. Her wiha, divê pergalên HÇê ron û eşkere bin û mirov bizanin ka çawa dixebitin.

Têkiliya navbera hişê çêkirî û mirov çawa ye û dê çawa bibe?

Hin kes ditirsin ku hişê çêkirî dê kontrola dinyayê bigire dest xwe û li dijî mirovan bixebite, lê ev tirs zêdetir ji fîlmên Hollywood û çîrokên zanistî-xeyalî tê. Rastiya wê ev e ku hişê çêkirî amûreke ku ji hêla mirovan ve tê çêkirin, rêvebirin û bi mebesta alîkariya mirovan tê bikaranîn. Lê a girîng ew e ku em rêgezên etîkî û kontrolê yên bikaranîna HÇê pêk bînin û her dem mirov li navenda van geşedanan bihêlin.

Armanca HÇê ev e ku alîkariya mirovan bike û jiyana wan hêsantir, zêdetir berencamdar û baştir bike, ne ku cihê wan bigire an jî li dijî wan bixebite. Lê ji bo ku ev armanca baş pêk were, divê mirov bi berpirsiyarî û bi hişyariyê bi vê teknolojiyê re bikar bîne û her dem li ser bandorên wê diqewimin bifikire.

Di siberojê de, tê çaverê kirin ku têkiliya navbera HÇ û mirovan bi awayekî hevkariyê pêşve bikeve, yanî mirov û pergal bi hev re bixebitin û hêzên hev têkûz bikin. Mirov dikare karên afirandî, etîkî û têkiliyên civakî bike, HÇ jî dikare karên hesabkirin, analîz û karên rûtîn bike.

Di siberojê de hişê çêkirî dê çawa pêşve bikeve û çi guhertin tê çaverê kirin?

Li gorî zanyaran û analîzên teknolojiyê, di salên pêş de gelek veguhertin û geşedan li HÇ tê çaverê kirin. Yekem, tê çaverê kirin ku rêxistin û qanûnên zêdetir li ser bikaranîna hişê çêkirî çêbibin ku mirov û civak ji bandorên neyînî yên vê teknolojiyê biparêzin. Dewletên mezin û rêxistinên navneteweyî niha li ser vê mijarê dixebitin û hewl didin qanûnên guncaw çêbikin.

Duyem, HÇ dê zêdetir di warên bijîşkî, perwerde û gerûgeştê de cih bigire û van waran bi awayekî esasî vebiguhezîne. Di bijîşkiyê de, pergalên HÇê dê karibin nexweşiyan zûtir û rastirtir texşîs bikin û dermanan çêbikin. Di perwerdehiyê de, dê her xwendekar dersa taybet a li gorî pêwîstî û zelaliya xwe werbigirine. Di gerûgeştê de, otomobîlên bê şofer û pergalên gerûgeştê yên zîrek dê berfirehtir bibin.

Sêyem, teknolojiya HÇê dê zêdetir gihîştî û hêsan bibe û hemû kes dê karibin ji wê sûd werbigirin. Çarem, piştgiriya etîkî ya bikaranîna HÇ dê pêşve bikeve û rêgez û prensîbên bikaranîna ewle dê berfirehtir bibin.

Mirov çawa dikare HÇ (Hişê Çêkirî) di jiyana xwe ya rojane de bikar bîne?

Gelek pergal û sepanên hişê çêkirî niha di destê hemû kesan de ne û her kes dikare ji wan sûd werbigirine. ChatGPT û sepanên din ên axaftina hişê çêkirî dikarin ji bo nivîsandin, wergerandin, lêkolîn û fêrbûnê bên bikaranîn. Pergalên wergerandinê yên wekî Google Translate dikarin di hundirê çend saniyeyan de zimanên cuda wergerînin. Amûrên wênekişandina HÇê dikarin ji nivîsên hêsan wêneyên bedew û hunerî çêbikin.

Asîstanên dengî wekî Siri, Alexa û Google Assistant dikarin ji bo rêvebirina malan, lêgerîna agahiyan û têkûzkirina karên rojane bên bikaranîn. Pergalên muzîkê yên wekî Spotify ji hişê çêkirî sûd werdigirin da ku muzîka ku hûn hez dikin pêşbînî bikin û pêşniyar bikin. Malperên civakî jî ji hişê çêkirî bikar tînin da ku naveroka ku hûn hez dikin nîşan bidin.

Lê ya girîng ev e ku van amûran bi rengekî berpirsiyar bikar bînin û sînorên wan bizanin. HÇ ne her dem rast û têkûz e û dibe xeletiyan bike. Ji ber vê yekê, a girîng ev e ku her dem bi hişmendî û hişyariyê bikar bînin û agahiyên girîng ji çavkaniyên cuda kontrol bikin.

Encam

Hişê çêkirî teknolojiyeke zêde girîng e ku hêza wê ya mezin a veguherandina jiyana mirov û civakê heye. Ev teknolojî her roj zêdetir pêşve diçe û di jiyana me ya rojane de cihê xwe berfireh vedike. Dema ku em li siberojê dinêrin, girîng e ku em hem ji sûdên mezin ên vê teknolojiyê bistînin û hem jî li dijî bandorên neyînî yên wê tedbîran bigirin û xwe biparêzin.

Divê em rêgez û prensîbên etîkî yên bikaranîna HÇê pêk bînin û her dem mirov li navenda van geşedanan bihêlin. HÇ divê hevkarê mirov be, ne cîgirê wî. Em dikarin bi awayekî zîrek û berpirsiyar ji vê teknolojiyê sûd werbigirin û jiyana xwe baştir bikin.

HÇ teknolojiyeke ku hêj di destpêka geşedana xwe de ye û her roj bandoreke mezintir li jiyana me dike. Pirsên li ser vê mijarê zêde ne ji ber ku mirov dixwazin bizanin ev teknolojî dê çawa jiyana wan vebiguhezîne û çawa dikarin xwe ji bo vê siberojê amade bikin. Ji ber ku ev teknolojî bi lez pêşve diçe û her roj tiştên nû tê de xuya dibin, divê em ji niha ve amade bin ku bi awayekî zîrek, berpirsiyar û bi hişmend û hişyariyê bi vê teknolojiyê re rûbirû bibin û ji wê sûdê werbigirin.

Termên Bingehîn

Hişê Çêkirî – HÇ (Artificial Intelligence – AI) teknolojiya ku pergalên kompûterê dikare wekî mirov bifikirin, fêr bibin û biryar bidin. Ev pergal dikare nimûneyan nas bike, ziman fêm bike û pirs û girêkan çareser bike bi awayekî ku berê tenê mirov dikarin van karan bikin.

Fêrbûna Makîneyê – FM (Machine Learning – ML) rêbazeke ku pergalên kompûterê bêyî ku mirov wan bi destê xwe bi awayekî zelal bernameyê bike, ji daneyên ku tên dayîn fêr dibin û performansa xwe bi domdarî çêtir dikin. Ev rêbaz li ser bingeha nimûneyan û serboriyan dixebite.

Fêrbûna Kûr (Deep Learning) cureyeka zêde pêşketî ya fêrbûna makîneyê ye ku li ser bingeha torên noronî yên ku gelek qat û hêl hene dixebite û dikare nimûneyên zêde tevlihev ên di daneyên mezin de bibîne û wan analîz bike.

Algorîtma (Algorithm) komek rêgez an jî daxuyaniyên matematkî ne ku ji bo çareserkirina arîşe û pirsgirêkeka diyarkirî an jî têkûzkirina peywireka taybet tên bikaranîn. Di hişê çêkirî de, algorîtma bingeha biryardayînê ye.

Tora Noronî (Neural Network) pergaleka hesabkirinê ye ku li ser bingeha kar û xebata mejiya mirovan hatiye çêkirin û modeling kirin. Pêk tê ji girên ku bi hev ve girêdayî ne û "noron" tên binav kirin, wekî nêçîrên mirovan.

Pêvajoya Zimanê Siruştî – PZS (Natural Language Processing – NLP) beşek ji teknolojiya hişê çêkirî ye ku bi zimanê mirovan re kar dike û têdigihe. Dikare nivîs û axaftinê fêm bike, analîz bike û bersivên guncav bide.

Dîtina Kompûterê (Computer Vision) teknolojiya ku dikare wêne, vîdyo û dîmenên cuda bibîne û fêm bike wekî çavên mirovan. Di robotîk, otomobîlên bê şofer û texşîsa bijîşkiyê de tê bikaranîn.

Robotê axaftinê (Chatbot) pergaleka hişê çêkirî ye ku dikare bi zimanê mirovan re bi awayekî xwezayî biaxive û bersivên pirsên wan bide. Di malperan û aplîkasyonan de ji bo karûbarên xerîdaran (rawêjer/client) tê bikaranîn.

Asîstanê Dengî (Voice Assistant) pergalên wekî Siri, Alexa, Google Assistant ku bi deng daxuyaniyên mirovan fêm dikin û bi deng bersivên guncav didin. Dikarin ji bo rêvebirina malan û agahdariyê bên bikaranîn.

Otomobîla Serbixwe (Autonomous Vehicle) otomobîlên ku bi karanîna hişê çêkirî û sensorên cuda dikarin bê şofêr bi xwe rêwîtiyê bikin û li kolanan bi ewlehiyê bigerin.

Çavkanî

Simplilearn: AI Interview Questions and Answers for 2025,

Turing.com: Artificial Intelligence Interview Questions,

DataCamp: Top AI Interview Questions and Answers,

Harvard Business Review: Questions About Using AI Responsibly,

MIT Technology Review: What's Next for AI, WEKA: AI FAQ - Frequently Asked

Questions About AI, Leexi: The 9 Most Asked Questions About Artificial Intelligence

FERHENGA HIŞÊ ÇÊKIRÎ

 HÇ

(ARTIFICIAL INTELLIGENCE DICTIONARY)

(AI)

https://drive.google.com/file/d/1PLu7bwmU3yWQIiRVALR5metsfcTgG72a/view

 

***

Nivîsên Brahîmê Alûcî yên ku berê di Diyarnameyê de hatine weşandin:
- Şerê Derûnî (Psychological Warfare)
- Çawa çîrok dibin bawerî?
- Hêza nerm û hêza hişk, du rêbazên siyaseta navneteweyî