“Heke ez nereqisim nexwe ev şoreş ne ya min e”
Emma Goldman
“Zewac derveyî xwezaya însên e, esil jinê di bin zordestiyê de dihêlî û wekî saziyeke zewac astengiyê çêdike û nahêle jin zayendiya xwe azad bijî.”
Emma Goldman
Bi gelemperî naveroka çîrokên Fatma Savci li ser dîtirbûnê û femînîzmê ye. Pirtûka Fatma Savci ya bi navê “Ristika Morîkan” ji yanzdeh çîrokan pêk tê. Hemû çîrokên çîroknûsa me, piraniya wan ji çavdêriyan dizên. Piraniya çîrokan bê karekter in, karekter vebêjevan e. Ji ber ku vebêjevan çavdêriyên xwe vedibêje. Vebêjevan ketiye dewsa karekterên xwe yên tuneyî û vedibêje, vebêjevan projektora çavên xwe, dîtin û çavdêriyên xwe veguherandiye-veguhezandiye çîrokên kêmfemînokîstîk e. Di çîrokan de mijara sereke dîtirbûn e (ango ên dinê ne). Dîtirbûnî an jî ên din di hemû çîrokan de heye, dibe ku dîtirbûn rasterast venehûnandibe, feqet dema ku mirov xwe bera binê bîra çîrokan dide, em fêm dikin ku mijar û şêwaz dîtirbûn e û piçekî jî femînîzm e. Di vê çavdêriyê de serîrakirinên karekterên ji çavên nivîskêr welidine, serhildanên ji çavên pênûseke çavdêriyan welidine, şervanên têkoşer, serhêldêrin jin û doza welêt giş di hemû tabloyekê de hatine resimandin. Geh em li dîmenên jinên raperîn rast tên, geh em li dîmenên jinên belengaz û xwekêmdîtî rast tên û geh em li dîmenên karekterên xwe dîtir dibînin rast tên…
“Gotin: bila zarokên me jî bi zimanê wan biaxivin bê ew cinewar çi dibêjin. Herê bi zimanê wan fêr kirin û yên xwe berze kirin lawo. Aha ev li me zêde bû. Tu dibînî li halê me yê xwelîser.”(rp-26) Wekî em dibînin ku dîsa mijara me mijareke dîtirbûnê ye. Mijara çîroka me li ser zimanê serdest û bindestiyê ye, ango heman demê de mijar dîtirbûn e.
Dema em dibêjin ên din, ev nayê vê wateye ku ên din tenê ên bindest in. Ji ber ku ên feqîr jî li dijber ên dewlemend dîtîr in. An jî yekî derveyî civakê, li gor civaka heyî yekî/e dîtir e, welew dibe ku xwe dîtir bibîne. Yanê mirov dikare hîna jî lê zêde bike, yanê dîtirbûn ne tenê para ên bindest in. Îcar ên ku xwe dîtir dibînin, hem xwedî rûmet in, hem xwedî xirûr in, feqet di heman demê de xwe bi qasî kêzikekê wewlew zîroyekî jî dibînin. Heçî ku ên dinê ne piraniya wan rewşên paradoksît dijîn. Di kes-ê-n dîtir welew ên ku xwe dîtir dibînin, hem serîrakirin heye hem jî xwekêmdîtîbûn heye, loma ev her du hest mîna du hestên derûnîk in, şerê her du hestên derûnîk, hestên paradoksal derdixin holê, hem “xwelîserbûnê” derdixîne holê hem jî dijxwelîserbûnê derdixîne holê ango serîrakirinê derdixîne holê… yanê ên dîtir, kes-civak ferq nake xwedî hestên trajîk in, xwedî hestên paradoksal in, gelek hestên tevlihev di xwe de xwedî dikin. Bê biryar in, zû nerm dibin, zû hol dibin. Loma mirovên dîtir hestên wan hem xetere ne, hem jî humanîstîk in, romantîk in. Feqet hestên wan timî ne diyar in.
Çîrokên Fatma Savci mijara wan piranî li ser çîrokên rojane ne, li ser ên mirovên dinê ne (ên dinê gelek kesin mînak in: şoreşger, jin, mêr, feqîr, ên xwekêmdîtî hwd.) Di çîrokan de geh em li dawetekê ne, geh em di jiyana malbatekê de ne, geh li cihekî dinê ye. Timî mijar û bûyer tên guherandin feqet mekan û şêwaz hema hema heman tişt in. Lê di van mijarên xwe yên rojane de kitekitên xwe jî dirêsîne. Hinekî dişibe çîrokên Îsmaîl Dîndar ji ber ku Îsmaîl Dîndar jî bi heman şêwaz û mijarê dirêsîne, feqet karekterên Fatma Savci piranîya wan jin in. Ên Îsmaîl Dîndar hem jin û hem jî mêr in. Di çîrokên Îsmaîl de karekterên bi serê xwe jî hebûn, ji xêndî vebejêran, taliya talî her du çîroknûs heman demê de xweser in. Çîroknûsa me her carê li cihekî, li bûyerekê temaşe dike û bi çavên hişê çavdêriya xwe kitekitan dirêsîne. Yanê vê temaşeya xwe rêsaye û ji xwendevanan re li ser sifrê raxistiye. Dema ku van çîrokên xwe yên rojane dirêsîne, paşê jî şîrove dike van çîrokên xwe, dibêje çima mirov ew qas bi hêsan dijîn, çima bîra tiştan nabe, çima hay jixwe tune ne, çima bi xwe nahesin, çima hişyar nabin, çima bîra wan nayên bîra wan, qey bîra azadiyê nabin, bîra welêt nabin, qey bêbîr in gelo? Geh veşartî, geh eşkere timî van pirsan dipirse di binê bîra çavên xwe yên çavdêriyê de. Feqet mijarên çîrokên me homojen in, halbûkî çiqas çîrokên me ji hêla mijarê ve heterojen be wê ew qasî baş be, wê çaxê dê çîrokên me jî dewlemendtir bibe. Taliya talî di çîrokên xwe de bal kişandiye ser karekterên jin, hinekî li dora femînîzmê warqiliye, xwestiye mafê jinê berbiçav bike. Feqet ji hêla hûnandina mijarê û şêwazê ve bingeha çîrokan, ne têr û tijî ne. Divê bingeha çîrokên femînîstok bi bingehbûna, bêtirîn ramangerbûya, hevokên felsefîk, ên hunerî û wêjeyî tama wan kêm in, halbûkî femînîzm felsefe ye, xweserî ye, helwesteke ramanî ye, dijderketina qaîde û qaliban e, dijderketina hemû nirxên heyî ye, şoreşa jinê ye, şoreşa heyamekê ye. Şoreşa şexsî ya jinê ya hundirînî û hişî ye. Şoreşa qelek tiştan e. Loma bêbingeh in çîrokên me, yanê karekterên me yên jin dijber rol û bingeha femînîzmê qels mane… li gor Emma Goldman Anarşîzm, perspektîfa hişê mirovî berfireh dike, heman demê ev nêrîna, mirov azad dike. Hêza azadiyê dide mirovî. Ji ber ku bi saya vê fikrê di mirov de qabîliyeta xwebaweriyê pê re ava dibe, fikra azadiyê pê re ava dibe. Ji bo jin û mêr her duyan jî derbasdar e. Li gor Emma Goldman, zewac, berî her tiştî nîzameke aborî ye, peymaneke sîgortayî ye.
Gothe dibêje: Divê dema ku hûn zewicîn bi şûn de wê çaxê hemû hêviyên we jî li derve dimînin.
Emma Goldman wiha didomîne gotinên xwe, em hîna di vê baweriyê de ne: hîna rihê jinê tune ye, tenê bi hêsanî li mêr hatiye lehêqkirin, me mîtosek avêtiye ortê û em dibêjin jin ji parsûyên mêr afiriye, em hîna nikarin vê helwestê bişkînin. Divê zewacê wekî alava kapîtalîzmî bibîne.
Emma Goldman jinek Anarşîst e, loma jî felsefeya xwe ya femînîzmê li ser hîmê anarşîzmê ava dike. Îcar gelo kîjan karekterên me, welew nivîskar-ê-an me çiqas anarşîst in, welew femînîst in? Dema ku em li nivîskarên dinyayê dinêrin, berhemên giranbuha, berhemên ramangiran, berhemên têr û tijî û bi bingeh afirandine. Loma berhemên me li hember berhemên dinyayê qels dimînin. Hewceyî şovan nake, divê rastî jî bên nivîsandin. Heke çîrokên me behsa mafê jinê kir, an jî bi femînîskî tevgeriya divê bibingeh bin berhemên me. Di çîrokên Fatma Savci de şopên femînîzmê hene, ne ku tûmerî tune ne feqet tenê şop in, ne şopên kûr in, şopên nizm in. Di çîrokên xwe de êşa jinê, eciqandina jinê, gilî û gazinên jinê derandiye. Feqet femînîzm ne gilî û gazin in. Femînîzm helwesteke seknî ya ramangerî ye. Helwesteke şoreşî ya hundirînî ye. Dijderketina li dijber zewacê û zagonên heyî ye. Dijderketina desthilatdariya mêr e. Hembêzkirina azadiya jin û mêr e. Hembêzkirina wekheviya jin û mêr e. Femînîzm ne îmzekirina li ser kaxizekê ye.
Fatma savci, rahiştiye fotokêşiya xwe û derketiye qadan, kolanan û hemû dîmenên ku dîtiye, giş veguhezandine çîrokên çavdêriyê. Hema hema heman şêwaz û mijar di çîrokên Krîstîn Ozbey de jî heye, yanê di piraniya çîrokên me de karekterên me jin bûn, çîrokên jinan dihûnandin, bêhna femînîzmê li dû xwe dixistin, erê tenê dûyek li dû xwe dixistin feqet çîrokên her du çîroknûsên me, li gorî feraseta femîzmê têk diçin. Lê her du nivîskarên me jî bi nivîs û çîrokên xwe xweser in, sedî sed naşibin hev du helbet, cudabûnên wan jî hene. Îcar mijar çi be ferq nake, gelemşe ew e ku tu vê mijarê bi çi awayî dihûnî. Hêsanbûna mijarê ne girîng e. Hûnandin û şêwaz girîng e. Dibe ku mijarên herî hêsan bi şêwaz û teknîkek herî xurt bên hûnandin, welew mijareke xurt dibe ku bi şêwazeke qels û teknîkeke herî qels bên hûnandin, loma hûnandina şêwaz û teknîkê girîng e. Emma Goldman, Virginia Woolf û Sylvia Plath hem bi nivîsên xwe yên teorîk, hem bi roman û çîrokên xwe xurt in, bi bingeh in, nîvîskar bi xwe jî têr û tijî ne, ji ber ku têr û tijîbûna nivîskaran mirov dema ku nivîsên wan dixwîne fêm dikin ku çiqas xurt in an jî qels in… loma di çîroka Krîstîn Ozbey ya bi navê “Sorxêlî” û di ya Fatma Savci ya bi navê “Ristika Morîkan” de çîrokên me ji hêla bingeha ramanî, wêjeyî, hunerî, derûnî, felsefê û hwd de gelekî binketîbûn…
.jpg)
.jpg)
