___Brahîmê Alûcî___
 

Destpêk

Dîroka bindestan û xebata wan a ji bo azadiyê dikare bi çavên derûnkolîneriyê (psychoanalysis) were şîrovekirin. Konseptên Freud ên wekî vegera yê tepisandî (return of the repressed), zorlêtiyên dubarekirinê (repetition compulsion) û Sendroma Stockholm (Stockholm Syndrome) derfetên girîng ên têgihiştina rewşa derûnî ya gelê bindest pêşkêş dikin. Ev dahûrîn nîşanî me dide ka çawa bi salan dagirkerî û tepisandin di derûniya hevpar a bindestan de bandorên kûr çêdike û herwiha çawa çanda bergiriyê ya bindestan wekî mekanîzmayeke berevanî û dermankirinê kar dike.

Mêjûyê bindestan mêjûyekî ji tepisandin û bergiriyê hatiye sazkirin e. Dewletên dagirker bi rêyên cihêreng hewl didin ku nasnameya bindestan ji wan bistînin, zimanê wan qedexe bikin û çanda wan tune bikin. Lê her cara ku ev tepisandin bi qewî hatiye kirin, heyberên tepisandî bi hêz û qeweteke zêdetir vegeriyane ser rûyê hebûna erdê xwebûna xwe. Ev pêvajo ne tenê di warê siyasî de, lê di warê derûnî û giyanî de jî bandorên xwe nîşanî bindestan daye.

Di dîroka bindestan de vegera yê tepisandî

Freud di bîrdoziya xwe de dibêje yê ku hatiye tepisandin nikare ji holê rabe û piştî demekê bi hêzeke zêdetir vedigere. Di dîroka bindestan de em van mekanîzmayan bi zelaletir dibînin. Bi salan dewletên dagirker li ser axa bindestan pergalên tepisandinê yên tund saz dikin. Ziman, çand û nasnameya bindestan bi awayekî sîstematîk tên tepisandin. Lê ev tepisandin qet bi tevahî serkeftî nabe, ji ber ku bindest her gav xewna rizgariyê di dilê xwe de diparêzin. Û heya ku ev xewn zindî be veger dê hebe.

Gava em vê vegera yên tepisandî li ser rewşa kurdan bisepînin em dê bibînin ku Mamostê mezin Ehmedê Xanî "Mem û Zîn" nivîsandiye, gava Celadet Bedirxan kovara "Hawar"ê derxist, gava Qazî Mihemed Komara Kurdistan ragihand, gava pêşmergeyan li çiyayên Kurdistanê xwe ji bo azadiyê feda kirin, ev hemû nîşaneyên vegera yê tepisandî bûn. Her cara ku dengê azadiyê bilind dibe dewletên dagirker bi tundiya zêdetir hewl didin ku cardin bitepisînin. Lê her carê yê tepisandî bi hêz û qeweteke zêdetir vegeriyaye.

Dema ku em li rewşa kurdan a berxwedêr ku li çiyayên xwe kirin; rabûn û gotin "Kurd heye, Kurdistan heye", ev qiyameta mezin a vegera yê tepisandî bû. Sed salan dengê kurdayetiyê hatibû qedexekirin, nav û nîşanên kurdî hatibûn tunekirin. Lê bi şerê hebûn û xwebûnê re ev hemû heyberên tepisandî wekî şep û aşîpê vegeriyan ser hebûn û xwebûna xwe. Dewleta dagirker bi operasyonên bêrehm, bi newrozên xwînî, bi darê zorê hewl da ku car din bitepisîne. Lê çiqasî zêdetir hewl da ku bitepisîne, ewqasî zêdetir yê tepisandî vedigeriya.

Zorlêtiyên Dubarekirinê di Mêjûya Bindestan de

Freud li ser konsepta zorlêtiyên dubarekirinê diyar dike ku mirov mecbûr dimîne ku dijwariyên xwe dubare bike heta dema ku çareseriya wan serav bibe. Di mêjûya bindestan de jî em vê zorlêtiyê bi zelaletir dibînin. Her nifşek nû yê bindest mecbûr e ku ji nû ve hemû şerî bike. Zarokên ku ji destê dagirkeriyê rizgar bûyîn, dîsa li dijî heman pergala jenosîdê radibin. Wekî mînak, pêşmergeyên ku li dijî rejîma Baasê şer kirin, zarokên wan dîsa li dijî heman mentalîteya faşîst şer dikin. Bindestên li Sûriyê, li Îranê, li Iraqê her caran mecbûr in ku heman şerî dubare bikin.

Newroz her sal tê pîrozkirin ji ber ku azadî hê nehatiye bidestxistinê. Her sal bi agirên nû ve yê kevin tê dubarekirin. Ev ne tenê mîhrîcan û festîvalek e, ev dubarebûna herikîna azadiyê ye. Bi her newroza nû re wisa tê bawerkirin ku dê vê carê axa wan dagirkirî azad bibe. Lê zorlêtiya dubarebûnê didomîne heta çareseriya dawî.

Şehîdên bindestan jî nîşana vê zorlêtiyê ne. Şehîdkirin û windabûna bindestan, her dubarebûna hejmara azadiyê ye. Heta axa bindestan azad nebe, ev dubarebûn dê bidome. "Ya Kurdistan ya neman" nîşaneya vê zorlêtiyê ye.

Sendroma Stockholm di Nav Bindestan de

Li nav bindestan jî hin rewşên Sendroma Stockholmê tên dîtin. Hin bindestên ku bi dewletên dagirker re kar dikin, bi zilmkarên xwe re hevkariyê dikin, mînakên vê sendromê ne. Ev bindestên hevkar (collaborator) difikrin ku dewletê wan xurt kiriye, rê û pirs ji wan re çêkiriye, dibêjin ‘divê em ji wan hez bikin’. Ew xwe wisa qanih û qayil dikin ku dewleta dagirker ji bo başî û çêtiriya bindestan kar dike. Ew fêrî wê zanînê dibin ku zilma li wan tê di rastiyê de perwerdehî ye.

Di warên gundên bindestan de hin malbatên wan ku ji aliyê dagirkerên wan ve hatine kuştin, lê hê jî dengê dagirkerên xwe berz dikin. Ew dibêjin ku îdareka ewqas xerab nîne, me jî şaşiyek kiribû û em jî ne-baş bûn. Bi vî awayî ew siza û tawanê li xwe digirin û dagirkerên xwe yên kujer diparêzin. Ji ber ku nikare ji pergala zilmê rizgar bibe, wê pergalê wekî xêr û bêr dipejirînin.

Lê piraniya gelê bindest li dijî vê rewşê ye. Gel dizane ka hevalê rastî kî ye û ka yê xayîn kî ye.

Di mêjûyê bindestan de masoşîzm û sadîzm

Di nav bindestan de jî em hin rewşên masoşîstîk dibînin ku ji stûxwariya demdirêj a li hemberî dagirkerên xwe yên zordar çêbûye. Hin bindest fêr bûne ku êş û jan normal e. Ew digel ku tên kuştin, girtin, şikandin, dîsa dibêjin ku dewlet mezin e, divê em stûxwar bin.

Lê ev masoşîzm heman demê sadîzmekê jî çêdike. Hin bindestên ku ji dagirkerên xwe re  stûxwarî kirine, paşê li bindestên din yên ku mîna wan stûyê xwe xwar nekirine zilm û tundiyê dikin. Ew dibêjin çima ew vê niştimanê naxwazin, dewletê qebûl nakin. Janê ku ew û bavûkalên wan dikişand dixin stûyê yên-din.

Gava koçber li gundên xwe vedigerin û dibînin ku gundên wan hatine şewitandin, malên wan hatine xirakirin, hinek ji hemwelatiyên wan dibêjin ku dewletê baş û rast kiriye. Ev sadîzm û masoşîzma hevdemî ye. Heman kes hem tawanê li xwe digire û hem jî li yê-din tundiyê dike.

Lê ev tenê beşek biçûk e. Piraniya gelê bindest ne masoşîst in û ne jî sadîst in. Ew tenê maf û dadê dixwazin. Azadiya xwe, rejîma xwe, welêt û welatparêziya xwe dixwazin. Bindest ne li dijî tu gelî ne, tenê li dijî dagirkeriyê ne.

Çanda Bergiriyê wekî Dermanê Derûniyê

Axa bindestan çandeke bergiriyê çêkiriye ku wekî dermanê derûnî û giyanî kar dike. Stranên bindestan, govend, çîrok, ev hemû ji bo parastina derûnî û giyana gel in. Dema ku em vê rewşê li ser rewşa kurdan bifikirin; zarokek kurd hunermendekî wekî Şivan Perwer guhdarî dike, dema bi strana "Kîne Em" ve digirî, ev ne tenê huner e, ev derûnterapî (psîkoterapî) ye. Ev zarok fêr dibe ku ew ne bi tenê ye ku ew xwedî dîrok û şeref û rûmet e.

Newroz, şahîdên wan, stranên bergiriyê, ziman û edebiyata bindestan, ev hemû rêyên dermankirina birîn û trawmayên hevpar (collective trauma) in. Ew rêya ku gel ji êşa stûxwariyê rizgar dibe û cardin hêz û şiyana xwe dibîne ye.

Keça ku di Newrozê de bi kiras û şapikên xwe digere, xortê ku sirûda "Ey Reqîb" dixwîne, ev dîmen û şanaziya neteweyî ye. Ev rêya derketina ji Sendroma Stockholm ye.

Wekî çareseriya dawî dewleta bindestan

Derûnkolîner dibêjin ku çareseriya zorlêtiyên dubarekirinê, çareseriya kêşeya bingehîn e. Ji bo bindestan jî çareseriya dawî avakirina dewleta serbixwe ya axa bindesta ye. Heta axa bindestan di bin dagirkeriya biyaniyan de be, heta bindest ji bo mafên xwe yên bingehîn şer bikin, ev zorlêtiyên dubarekirinê dê bidomin. Her nifşên nû yên bindest dê mecbûr bin ku ji nû ve şer bikin. Ev ne tirs û qedera bindestan e, ev çareseriya siruştî ya bergiriya neteweyî ye.

Dema axa bindestan azad bibe, bindest wê ji vê zorlêtiyê rizgar bibin. Wê demê ew ê bikarin bi çandên din re têkiliyên normal ava bikin, ji hemû dijwariyên derûnî û giyanî yên ji dagirkeriyê çêbûyî rizgar bibin. Dewleta bindestan tenê ji bo bindestan nîne, ji bo temamê herêmê û dinyayê ye. Bindest dê wekî gelekî azad û berxwedankar kêmasiyên derûnî yên ji zilm û dagirkeriyê çêbûyî ji holê rakin û wekî gelekî têra xwe bi dinyayê re têkevin danûstandinê.

Encam

Şîroveya derûnkolînerî ya rewşa bindestan nîşanî me dide ku kêşeyên bindestan ne tenê siyasî ne, ew derûnî û giyanî jî ne. Sed salan zilm û dagirkerî di derûniya hevpar a bindestan de bandorên kûr çêkiriye. Lê heman demê, çanda bergiriyê ya bindestan wekî dermanê hevpar kar kiriye. Bindest ji Sendroma Stockholm dûr mane, xwestine neteweyeya xwe biparêzin û ji bo mafên xwe yên bingehîn şer dikin.

Çareseriya dawî dewleta serbixwe ya axa bindestan e. Bi vê rêyê bindest ji hemû mekanîzmayên psîkopatolojîk ên ji dagirkeriyê çêbûyî rizgar dibin û wekî neteweyeke azad û wekhev dikevin nav civaka netewan. Axa bindestan azad bibe, ne tenê ji ber ku ev mafê bindestan e, lê ji ber ku ev zorlêtiya dîrokî û derûnî ne jî. Çareseriya kêşeyên derûnî yên ji dagirkeriyê çêbûyî bi azadiyê re dê were.

Ev dahûrîn nîşanî me dide ku berxwedana bindestan ne tenê şerekî siyasî ye, lê herwiha şerekî derûnî û giyanî ye ji bo rizgarkirina hevpar (kolektîf) ji bandorên dagirkeriyê. Çanda bergiriyê ya bindestan wekî pergaleke dermankirinê ya hevpar kar dike û rêya derketina ji mekanîzmayên psîkopatolojîk ên ji dagirkeriyê çêbûyî nîşan daye.

Çavkanî

• Freud, Sigmund. The Interpretation of Dreams û xebatên wî yên derbarê tepisandinê û vegera yê tepisandî
• Bîrdoziyên derûnkolînerî derbarê Stockholm Syndrome û repetition compulsion
• Lêkolînên li ser bandorên derûnî yên dagirkeriyê li ser civakên neteweyî
• Dahûrînên çandî û civakî yên derbarê berxwedana bindestan û çanda wan

 

Termên Sereke

Vegera yê tepisandî (Return of the Repressed) Konsepteke Freudî ye ku tê de behsa wê dike ku tiştên ku hatine tepisandin û ji bîrê hatine derxistin piştî demekê bi hêzeke zêdetir vedigerin erdên hebûn û xwebûna xwe. Di warê civakî de, ev tê wateya ku nasnameya neteweyî, ziman, çand û nirxên ku hatine qedexekirin û tepisandin, di demên guncav de bi awayekî xurt û berbiçav vedigerin.

Zorlêtiyên Dubarekirinê (Repetition Compulsion) Mekanîzmayeke derûnî ye ku tê de kes mecbûr dimîne ku dijwarî û trawmayên xwe dubare bike heta gava ku çareseriya wan bibîne. Ev dubarebûn bi awayekî bêhişî pêk tê û mirov nikare ji vê çemberê derkeve.

Sendroma Stockholm (Stockholm Syndrome) Rewşeke derûnî ye ku tê de qurbanî bi kujerê xwe re hestên erênî pêk tîne û dest bi piştgiriya wî dike. Ev sendrom bi giştî di rewşên girtîbûnê û zordestiyê de çêdibe.

Hevkarên Dagirkeriyê (Collaborator) Kesên ku bi dewletên dagirker re hevkarî dikin û li dijî berjewendiyên gelê xwe tevdigerin. Ev kesan bi giştî ji ber tirsa yan jî berjewendiyên kesî vê rêyê hilbijêrin.

Trawmaya Hevpar (Collective Trauma) Rave: Birîndariyeke derûnî ye ku hemû civakekê bi hev re bandor dike û ji nifşekê bo ya din derbas dibe. Ev trawma di bîr û çanda civakê de cih digire û bandorên dirêj dikin.

Tepisandina Çandî (Cultural Suppression) Hewldanên sîstematîk ên ji bo tunebûna çand, ziman û nasnameya civakekê. Ev tepisandin bi rêyên qanûnî, zextê û cezakirinê pêk tê.

Çanda Bergiriyê (Culture of Resistance) Pergaleke çandî ye ku ji bo parastina nasnameya civakî û bergiriya li dijî dagirkeriyê çêdibe. Ev çand bi hunera xwe, edebiyata xwe, stranên xwe û merasîmên xwe xwe nîşan dide.

Derûnterapiya Hevpar (Collective Psychotherapy) Proseya dermankirina birînên derûnî yên civakî bi rêyên çandî, hunermendî û civakî. Ev dermankirin ne bi awayekî takekesî, lê bi awayekî civakî pêk tê.

Xwestandina Neteweyî (National Self-Determination) Mafê neteweyekê ye ku biryara xwe bide û sernokê xwe be. Ev maf di yasayên navneteweyî de hatiye pejirandin û bingehê azadiya neteweyan e.

Masoşîzm (Masochism) Rewşeke derûnî û giyanî ye ku tê de takekes ji êş û stûxwariyê hez dike yan jî wê wekî tiştekî normal qebûl dike. Di warê civakî de, ev tê wateya qebûlkirina zordestiyê.

Sadîzm (Sadism) Rewşeke derûnî û giyanî ye ku tê de takekes ji êşdana yên din hez dike yan jî li wan zordestiyê dike. Ev dikare ji trawmaya xwe çêbibe.

Nasnameya Hevpar (Collective Identity) Hesta hevbeşbûna civakekê ya li ser bingeha dîrok, çand, ziman û bîranînên hevpar. Ev nasname gel bi hev ve girê dide û hêza bergiriyê dide.

Azadiya Derûnî (Psychological Liberation) Proseya rizgarkirina ji hemû mekanîzmayên derûnî yên neyînî yên ji dagirkeriyê çêbûyî. Ev azadî pêşî ji azadiya siyasî derdikeve.

Dewleta Bindest wekî Çareseriya Dawî (Bindestish State as Ultimate Solution) Baweriya ku çareseriya hemû kêşeyên derûnî, civakî û siyasî yên bindestan bi avakirina dewleta serbixwe ya Axa bindestanê re dê were. Ev ne tenê çareseriyeke siyasî ye, lê çareseriyeke derûnî jî ye.

Bergiriya Hevpar (Collective Resistance) Tevgereke civakî ye ku temamê civak bi awayekî hevaheng li dijî dagirkeriyê radibe. Ev berxwedan ne tenê bi çekan, lê bi çand, ziman û jiyana rojane jî pêk tê.

***

Ev beşa diduyan a nivîsa "Jêbirin û jiholêrakirina nasnameya bindestan" e.
Beşa yekê ev e:
- Jêbirin û jiholêrakirina nasnameya bindestan

 

***

Nivîsên Brahîmê Alûcî yên ku berê di Diyarnameyê de hatine weşandin:

- Jêbirin û jiholêrakirina nasnameya bindestan
- Hişê Çêkirî (Artificial Intelligence) û pirsên herî zêde tên pirsîn
- Şerê Derûnî (Psychological Warfare)
- Çawa çîrok dibin bawerî?
- Hêza nerm û hêza hişk, du rêbazên siyaseta navneteweyî