Qato

Çend gotin û peyv hene, heyanî niha di nivîsariya kurdî de cih negirtine. Yan jî gelek hindik cih girtine. Ji van peyvan hinek, tenê bi serrûyî têne şixûlandin û şîtiya gotinê divenişte. Peyvên ku jiyanek wan a dirêj û rengîn digotiniya kurdî de hene, bêguman sirûsitareya kurdî diparêzin, berûpaşê ramanê fireh dikin. Îro, di şûna peyv û gotinên rûnîştî û werbêjkirî de di berhemên edebî de peyv û gotinên terişî û şeqitî têne bikaranîn. Ev yek jî zimên tahmçûyî û tînşikiyayî dike. Di baweriya nivîskarên kurd hemûyan de gumana; “hizr û ramanên wan yê kûr û bilind hene, lê zimanê wan ji van ramanan re teng û kin e” heye. A rast, ji kertekê şûn de raman û ziman di eynî beroşê de dikelin; yek kêm be yê din zêde nabe. Tevî ku kosteka “Nivîsa Kurdî”  bi derengî hatiye qetandin û nû nû bi çepikan ketiye jî “vegotiniya devkî ya kurdî” bi qandî zimanekî nivîskî mexel daye. Ji aliyekî ve “nivîsa kurdî” perûşaxên kurdiyê daperçandiye; di hinek berheman de zimanekî rût û repal dilenge. 

Di jiyana kurdî de zimanê kurdî dorfireh e. Peyv çalak û jêhatî ne. Ziman gerok e. balgiya zimanê kurdî bi xeml û nexş e. Ku em kanibin kapola li ser zimanê kurdî rêj bikin, wê zîvoka zimên zîva xwe bide ramanên me.

Ev peyv û gotinên ku ez dê li jêrê binivîsim dibe ku li hin herêmên din bi hin dengên cuda jî hebin.

Pardax: di wateya veşartin û nixûmandina tiştekî de. Mînak: jî wî re pardax dike. Ez pardaxa xwe nadim kesekî.

Mexel: 1. Di wateya veketina pez û bi argo veketina mirovan.2. di wateya bergirtina pirrhijmarî. Mînak: mexelê îsotan baş e.

Dordor: wext bi wext, dor bi dorê. Mînak. Dordor diçû gerê.

Pûrûmûr: tevayiya tiştekî. Tevî post, tevî qaşil û pelçan. Min kenger tev pûrmûrê dan wî.

Şivî: di rengekî de ziraviya rengekî din vedibêje. Mînak: şiviyên sor di îşlikê wî de hebûn.

Çîzîn: êşa bişewat e. mînak: ji pêş te ve dinal im û diçîz im.

Kûş: dijwateya bellê ye. tiştê kin û biçûk e. mînak: guhên wî kûş in.

Hen: ji bo tişt û kesên di rengê henê de. Mînak: bizina hen, mirovê hen.

Tîztîzok: kesê zû tîz dike.

Dûdayî:  Tiştê bi dûxanê rengê dûxanê distîne, dûdayî dibe. Mînak: sêniya mezin dûdayî bûye.

Sorik ji destê wî de nakevin: pirr çikos e.

Hêlkanên wî/wê rabûn: xwe qure kirin, kêfkirin yan jî acizbûna derveyî edetê. Mînak:  Wî çawa bavê xwe dît, hêlkanên wî rabûn

Rîpik: derb, fêl û fût: min rîpikên wî dîtine.

Repîn: 1. Rampa, pal. Mînak: rê li ber deriyê wan repîn dibe. 2.  Dengê repandin( lêxistin) ê.

Gilaw: gewde, laş. Mînak: gilawê wê mezin e.

Tazîr: terbiye kirina bi darê zorê. Mînak: ev lawik nasekine! Hela tazîrekê bidê!

Kamazî: devbelaşî, kesê qisan dike û karekî nake. Mînak: tu dikî bike, nakiy dev ji kamaziya berde!

Ping: 1.xwe li benda tiştekî çik kirin. Mînak: pisikê xwe li ber şîr ping kiriye. 2. Rû daliqandin. Mînak: ew ji bo çi pingiriye.

Tiraz: gorî tê xwestin ne, gorî kêfa dilê xwe tevgerîn, qise kirin. Mînak: livir mala me dişewute, liwir ew li tiraza dixe.

Kapol: kaya hûrik a li dora bêderê ye. di wateya sergirtin, perdekirina tiştekî de tê bikaranîn. Mînak. Keçik xwe gadide, diya wê jê re kapol dike.

Potir: derew, kirinên veşartî. Mînak: tu bise! Potirê te yên derkevin.

Şiropand: awayê xwarinê. Di carekê wî tiştî dixwe, di binê beroşê de tiştekî nahêle.  Mast şiropand devê xwe.

Xax: 1. Tore kirin, rûswa bûyîn. Mînak: wî xax bi serê me de anîn. 2. Pirr mezin û pirr giran. Mînak. Mirovekî mîna xax e, ez pê nikarim.

Hag: qûfeya mezin e. Pê zibil tê avêtin. Di wateya pirr giran de jî tê bikaranîn. Mînak: merivekî mîna xag e, ez nikarim ji çiyê wî, wî bileqînim.

Daloq: darê pê loq tê loqkirin. Di wateya tişt û kesên şikil xirab de tê bikaranîn. Şivan merivekî jihevdeketî û daloqeyî ye.

Pezêv: kefek tenik û gilêzî ya gava meriv nexweş dikeve an jî pirr dibetile davêje ser devê wî/wê. Mînak: ez pirr tî bûbûm pezêvê avêtibû ser devê min.

Ji çavên wî fîlik fîlikî derdixe/ dertê: jê re namîne.

Li roaroa ye: di dêv de ye. wextê wê bi rojan maye.

Teriqî: tiştê pirr şewitî. Nanê teriqî. Ew qisa diteriqîne. Ev keç ji bo wî lawikî teriqî ye.

Xwewarde: poz bilindî, ji xwe hezkirî. Ew lawikekî xwewarde ye.

Rewtirewt: bi dengê hêl gotin û gazinç. mînak  bûk bi ser xwesiyê de dike rewtirewt( ewtiewt)

Ar berda gûzika xwe: çi kir, bi xwe kir.

Lokê sor: mêrê jê tê tirsîn, kane her îşî bike.

Patnî-yek: xwarina hindik û carakê. Mînak:  nan lêxist patniyek jê nexwar.

Zirope: merivê mezin û bêkêr e.

Kilora wê/wî ket rûn: a wî/wê lêhat.

Heçiyê min qelişiye: sihûda min qet tune ye.

Masiyê keran: kesê nizane tiştekî bike an jî tiştê bêaqil dike.

Xweşûbêj kirin: halê hevûdû pirsîn

Qûna xwe şûştin û dan ser pûngê: berê çi kiribin jî aniha naynin ser xwe.

Xwe jê kef kir: tiştekî xwe pêve nehişt.

Girêka wî/wê bi paş ket: tiştê dixwast bidest xist.

Îskar kir: dûz kir, rast kir( tiştek). Ji bo mirovê ji rê derketî: bise! Ez dê îskara wî/wê bidimê.

Qalûç: dasa devê wê xwar e. ji bo tiştekî ne dûz tê gotin: ling qalûç, pişt qalûç, dest qalûç.

Tahtî: belekî, li ser rengekî rengekî din yê zirav, di nava tiştekî de tiştekî din. Mînak: tahtiyên zer ketine zeviya gênim. Tahtiyê( damar) axa sipî di  nava axê de hebûn.

Çilka zêr: pirr pak e, pirr sipehî ye.

Pelqijî: vebûna movik û bûkikên daran.

Jê re qulpan dibîne: mahnê lê dixe, jê re hincetan dibîne.

Agir ji mizgeftê direvîne: pirr jêhatiye. Sekin tûne, tim dişûxile.

Hêws: pêjn. Li derdorê kesek heye, hest dike, lê hê ew nedîtiye. Hêwsa yekî ket ser min.

Çavreşa mahne xweş e: 

Ruhkêş: sirkat

Parxac: nanê di binê agir de tê pijandin. Ji mirovên qelew û bêtêşe re dibêjin: yekî/yeka parxacî ye

Newran: ji nefsa jinên dûcanî re tê gotin, dilê wan xwarinên cûda cûda dixwaze. Kesekî naxwaze tiştekî bixwe an bike tê gotin: newrana dike.

Bel: guhdirêj, tiştekî baş xûya dike. Ji bo mîz kirina li ser lingan û xwîna bi çarekê dipijiqe jî tê gotin. Mînak. Kêr li destê wê ket xwîna wê bel bû. mîza xwe bel dike.

Qulbax: tiştê di bendekî de rêzkirî. Mînak: qulbaxê îsotên hişk.

Li serê min kulik çêkirin: tiştê neman anîn serê min.

Dûrdî:qilêra pirr, ne zelal.

Helamela: tevliheviya pevçûnê, lezkirin, bêwextî. Mînak: me li hev dixist, di wê helamelayê de wê jî nanê xwe dixwar.

Qûjmûr: navê heba tirî ya bi guşi ve hişk bûyî ye. ji bo mirovên zayif tê gotin.

Pêjûng: guşiyê ku hebên tirî lê nemaye. Wexta ji nava tiştekî tiştên baş bên neqandin û yê nebaş bimîne, dibêjin: te ji min re pêjûng hiştiye.

Aşê cep anî serê min: serî li min gerand.

Pilingpilingî bû: her yek bazdan bi aliyekî de çûn.

Belate- Berate:  nîşan. Berdayîna pêşîn ya tiştekî. Belate ketiye tirî. Bê ser û belate çû.

Kûzêx: mirovê kin û kûp.

Ew dida ser çerx û dûzanê: riya wê vedikir, ew sor dikir, ew gij dikir.

Sorûkur: xwe baş xemilandiye.

Tûrê wî timî qul e: tim dixwaze

Bi moriyek Qul nake: bê qimet e

Pêdapêda: hêdî hêdî, dest pê kirine.

Tira xwe li bin guhê kesî naxe: kesekî bi tiştekî nahesibîne.

Berfeşo: berf û baran tevhev dibare.

Avşo: ava feraqan

Hayhaya wê çûye, waywaya wê maye: wextê wê yê baş çûye, yê xirab maye.

Bi helahelayê tajî naçe seydê: bi zorê tişt nabin.

Kuf: werim. Nan kuf bûye. (Kuf- kar)

Fîta wî lêxist. Fît kir, xelas kir.

Xwe li ser takî xemilandiye: tu çawa bêjî, werê xwe xemilandiye.

Tiliya wî timî di quna xelkê de ye: xelkê berra hev dide.

Yabelê: feqet, lê

Pîj: 1.tûjkirina serî. Serê tîrê pîj dike. 2.sorkirin; ez wî, lê wê pîj dikim.3. di wateya çikbûnê de: simêla wî pîj bû. giya di ber koka darê de pîj bû.

Gij:1. Tahrik: conge gij dikin ser mangê.2. di wateya dîkbûnê de: mûyê canê min gij bûn.

Xar: hûcûm: bi hev re xar birin ser dûjmin.

Qorî- qorîkirî: sînorkirî, qedexekirî. Tenê ji xwe re veqetandin. Mînak: zeviya xwe qorî kiriye( qedexe). Sîng û berê wê ji xwe re qorî bike( ji xwe re veqetandin)

Kelxût: ji dewra re xwe de ketî: maşîna kelxûtî. Kêra kelxûtî( ko). Mêrê kelxûtî. Diranên kelxûtî.

Boqanî: bi hevlîstina ku tê de liva dest û laş jî tê de heye. Bihevşabûn.  Mînak: zarok boqaniya dikin. Dilê wê boqaniya dixwaze.

Zikdaye: 1. Ji tiştê ku ber girtiye re. 2. Tiştên ku werimî: mangê zikdaye( ya ducanî ye yan jî pirr xwariye zikê wê werimiye). Diwarê me zikdaye( aliyekî dîwêr derketiye der, li çûyînê ye.)

Rarû: 1. rû bi rû hatina hev. Mînak; em li bajêr rarûyî hev bûn.2. bela xwe di rûyê yekî/yekê dayîn. Mînak:  tevî ku tiliya min di karê wan de tunebû jî, ew rarûyî min bû.

Ron: dijberî hişk e. tiştekî hişk gava dihele ron dibe. Mînak: av zêde daye hevîr, hevîr ron bûye. Ji bo mirovan kesên ji hedê xwe derdikeve, kesê pîvana xwe xirab dike, kesê di dewsa xwe de nasekine. Mînak: ew nivîskara  ron bûye.( nav û nasa xwe ji wêjeyê girtiye, lê bêheq ketiye polemika siyasetê.)

Gûyê ron: kesê di cîh û hedê xwe de nasekine. Kesê bela xwe di xelkê dide. Mînak: law! Tu çi bûyî gûyê ron û ketiyî ber derê min!

Quzê gur/ Quzê kûçikê: tevî ku xirab û heq nake jî, timî bextê wî baş diçe. Tevî ku ziyan daye herkesî, dîsa jî herkes li dora wî/wê dicive.

Pirêza xwe nade kesekî: bi sirûstar e. çi dike, çi nake, kesek pê nizane.

Pozê wî ketiye rêxê: ketiye rewşek werê xirab, nikare ji nav derkeve, xwe tev dide xirabtir dibe.

Bi tiliya merîv de namîze: pirr çikos e.

Kiras û xwediya berahev dide: pirr paşgotiniyê dike.

Dê û dot in: ê hev in. Zahf ji hev hez dikin.

Di zikê xwe de maran xwedî dike: pirr di binîvî re. Xayîn e.

Bi  tiliya xwe mijiyaye: tiştan tê derdixe.

Li ser kîrê xwe guzan dişikîne: pirr xurt e.

Di çaviya kaniyê de dirî: her tiştî berbad dike.

Miriya tazî dike: dizekê bê emam e.

Şîrê kerê vexwariye: nezan e, bêaqil e. tiştekî ji nava tiştekî nikare derxe.

Hezar carî derpê diya xwe biriye ber avê û aniye: bîjî ye

Quna xwe biqetîne: çikasî zorê bide xwe jî nikare bike.

Nanê çîvikê: tiştê pirr hindik e.

Dev heran: çi tê ber dev, dibêje

Nêçele nêçele: gelek. Wê nêçele nêçele dolap li serê min gerandin.

Monc: bê eyar. Ne her wext, lê wexta li kêfê be, yan jî bide dil dike. Mînak: ji bo bigirî li monca ye( li mahnê)

Dewla xwe lêxist: tiştê dixwast carekê girt.

Dewla merîv timî tije nayê: hertişt her wext mîna meriv bixwaze nabe.

Kelûav: xebat, xwî. Mînak: Em şixûlîn, lê kelûava me giştîk vala çû.

Gawan: bihûroka ji zixûr mezintir û ji gelî biçûktir.( bi tirkî bogaz)

Gever: şîpa avê. Mînak: gevera avê da ser bostanê xwe.

Bi gûyê kûçikê ve derket: tiştekî wî/wê nemaye. Rûswa bûye. Zilût bûye.

Mîna kîrê kûçikê li ber deriya digere: tazî û rût, belangaz, fuqare bêyî ku tiştekî bi dest bixe li kolana digere.

Moza wî/wê hatê: bê ku sebebekî berbiçav hebe, dike:” fişt” û direve.

Hêka wî/wê hatiye: bê wext, zû radibe diçe.

Mîna moza gû ye: îşê xwe nizane û hêdî hêdî dike. Tiştekî ji nava hev dernaxe.

Hijdiya: cinawir. Marê hijde serî.

Kûpê fisan: kesê pirr dixwe û karekî nake.

Kana derewan: zahf derewan dike.

Çêldîk: çêlika dîk. Ji bo mirovên zaîf û bîçûk yên xwe, xwe ji xwe mezintir dibînin.

Qûtê nemir: xwarina hew qasî merîv pê xwedî dibe. Tiştê merîv têr nake: mînak: wêjeya Kurdî mîna qûtê nemir e.

Partax: tiştê mezin û fireh. Mînak: ew qun partax e.

Horbor: bê pergal kirina tiştekî bi xurtî û zû.

Bi ser êr û avê xist: sor kirin, xapandin. Ji bo kesek karekî bike, derheqê wî karî de gelek tiştên rast û derew  jê re dibêjin.

Botav-potav: giyayekî tûmê wî biçûk e. rengê wî zera li ser sorê ye. pirr zû agir digirê. Loma kesê nafikire û zû tvdigere jê re dibêjin: mîna botavê ye.

Hol bû- hil bû ser xwe: di carekê de radibe ser xwe.

Tiloqanî- taqle. Mînak: ji kêfan tiloqaniya dide xwe.

Qilopanî:  bi ser hev de qelibandin. Mînak: min kevir carê qilopand, gêr bû çû.

Merîvên feqîr tim li pirêzê tên girtin: merivên feqîr tu caran nikarin tiştekî xwe veşêrin.

Gurçikên xwînê: goştekî bîçûk ê sor di ber çavan de ye.

Sor û viz: kesê bi qelecan, bi tirs û rewşa kesên xwediyê xwestekên nepayî. Mînak: min jê re got: “tu derewandikî.” Sor û viz bû, dengê xwe nekir.

Dustan: berpirsiyariya jiyanê. Mînak: bavê wî mir, êdî dustanê wî ket hustiyê wî. dustanê malê di hustiyê min de ye.

Kumir: zanîna hiş, zanîna aqil. Ji kesên ku gorî pergala jiyanê tevnegerin re dibêjin: bê kumir e. ev kes nizanin wek mirovên din bifikirin, ber û paşê tiştan nizanin.

Toto: aqil. 

Zik kiriye def:1. Ji bo jinên ducanî. 2. Ji bo wên zikê xwe bi xwarinê şidandine tê gotin.

Poz ketiye ber: 1. Ji bo yên xeyidîne. 2. Ji bo yên têkçûne tê gotin.

Didanê xwe lê tûj dike: tehdît dike. Nêta êrîşê kiriye.

Kîrê xwe bi ser doxînê re derxistiye: “ji bo mêran” daxwaza tiştên din dike. Êdî li kesekî guhdariyê nake.

Gilika wê rabûye: “ ji bo jinan” daxwaza tiştên din dike.

Mêrandin: “ rayêdan”: nîşandana bi lez: mînak: 1. lawik tewanbare, newêre xwe bi bavê xwe bimêrîne. 2. Wê keçikê pêsîrên xwe bi min mêrandin. 3. Perên xwe bi me namêrîne.

Bûktiyan dike: berê wexta keçek dibû bûk hetanî mehekê bi mêrên din re qise nedikir. Jê re digotin:  bûktiyan dike. Aniha ji kesên asosyal re tê gotin.

darhevris@hotmail.com 

***

Nivîsa QATO ya ku berê di Diyarnameyê de hatiye weşandin:

- Eyoyê Devxwar û Rojava!...
- Kerê Mihoyê Abo û hin pirs