Luqman Guldivê

Gava mirov li dîroka mîmariyê dinihêre, di warê teoriyê de li dinya alemê navê Vitruvius (Berî Mîladê 80-70 hatiye dinê, piştî mîladê di 15'an de jî miriye) Leon Battista Alberti (1404-1472) tê bîra mirov. Yê pêşî hevgirtina bedena mirovî ji bo mîmariya xweşik û maqûl pêşniyaz kiriye, yê din jî li ser pêşniyaza wî ava kiriye û bedewî wekî meseleyeke hevgirtinê bi giştî bi nav kiriye. Helbet ji Eflatûn heta bi roja îro ji bo fîlozofiyê mîmarî illeh xwedî cihekî taybet bû. Li gorî David Grabber jî ew “karê bêkaran” e. Lê em gelekî muhtemel divê heta bi serdema mezolîtîkê biçin ji bo dîroka mîmariyê û felsefeya wê jî. Ji xaniyên gundên neolîtîk, em pê dizanin ku sêwirandineke mîmarî ya ku parastina xelkê, mihafezekirina berhemên hilberandî, kêmbikaranîna mekanî ji beşên vê mîmariyê û fîlozofiya wê ne. Ji berî wê, mîmariya ji bo perestgehên wekî ya li Xirabreşkê jî nîşan dide ku hem mîmarî û hem jî xemilandina di çarçoveya mîmarî de xwedî dîrok û rabihuriyeke bi qasî civakîbûna tevlîhev a mirovî kevin heye. Li wir em dibînin mîmarî ji bo fêmkirina dinyayê û xwedayan yan jî manewiyatê hatiye bikaranîn û xwe disipêre texlîdekî dewra xwezayî yan jî gerdûnê bi xwe, bi rengê mirov hingê tê gihiştiye.

Piştî ku li ser hîmê neolîtîkê bajarvanî dest pê dike, em dibînin ku mîmarî bi dewreke esasî ya pêkanîna çînên civakî û desthilata siyasî hatiye bikaranîn. Ji fonksiyona zîguratan heta bi çêkirina pîramîtan, hemû li gorî vî esasî yan jî ji bo xizmetê ji vê rewakirina çînên civakî re bike hatine sêwirandin û dîsa texlîda ya ezmanî, xwedayî ji bo vê rewakirinê di mîmariyê de jî vediguherin stûnên sereke.

Piçekî dirêj çêbû lê di nava vê dîrokê de wekî fîlozofekî mîmariyê navê Mîmar Sînan nîn e. Heger hebûna wî bi temamî ne mîtek, ne çîrokek be, Mîmar Sînan ji dê û bavên xiristiyan e, sala 1490'î hatiye dinê û 98 sal emir kiriye. Ew wekî yenîçeriyekî xulamê Siltanê Osmanî bûye; li gorî vî temenê xwe yê dirêj, naxwe ew xulamê Siltan Silêman, Selîmê 2'yê û Miradê 3'yê bûye. Hejmara berhemên dixin stûyê û di demeke dirêj de lêkirin û çêkirina van îşaret bi wê yekê dike ku gelek ji van mît in û ji bo zêdekirina qîmetê wan û mezinkirina vî mîmarê hanê – helbet ku ne çîrok be – li hev hatine anîn. Lê dîsa jî ew îro bi xwe jî wekî mezintirîn mîmarê tirk yê li seranserê dinyayê tê danasîn. Behsa îhtîmala mîtbûna wî, behsa dê û bavfilehbûna wî, yenîçerîtiya wî yan nayê kirin, yan kêm tê kirin. Dewletek ji miletê xwe re mîtekê çêdike da ku pê serbilind be. Dewlet tirk be û ew mît ne tirk be, ne xem e, ew dewlet wê wê mîtê bike tirk. Mîmar Sînan jî li Tirkiyeyê dê û bavê wî çi dibin bila bibin, êdî tirkek e di bîra civakî ya tirkan de.

Li Kurdistanê nîşanên mîmariyeke bedew hene, berhemên wê jî ku hîç ne eyb e mirov bibêje û ne ku ez niha didim helemanan, ne kêmî yên Sînan in û heta ji yên wî dibihurin. Di warê estetîkê de mirov li qesra Mîrên Bazîdê li Qesra Îsheq Paşayî binihêre, bi hêsanî vê dibîne. Yan jî em li Heskîfê ji serdemên Artûklû jî û ji serdema mîrîtiya kurdan a ji paşiyên Eyûbiyan jî mîmariyeke harîqulade dibînin. Çîrok û serpêhatiyên gelek pirên wekî Pira Delal a Zaxoyê, qesr, kelehên wekî ya Farqînê, cokên wekî ya ji Torê xwe berdide deştê, Kelaha Wanê û gelekên din hene. Xasma jî Kela Dimdim ji wan berheman e ku îro ne li ser piyan be jî, dikare bi çîrokî, wekî efsaneyekê li ser piyan be. Gava Xanêlepzêrîn li ser erdekî bi qasî postê gayekî kela xwe lê kir, wî haziriya şerê man û nemanê jî kir: “Elhemdilla şikir, ez ney Dimdim bûme Dimdim, Ez Kurmanc bûm bûme hakim, Şahê ‘Ecem deyna li bin min.” Ne tenê ev e jî, diyaloga Xan û Şah jî heye: – Erê xano tu yî Kurmanc î, Tu qebûl bike vî tancî, Heke na tu ber topê min armanc î. – Ez tancê te qebûl nakim, Ez hef ne’let li babê te dikim, Kirmanciyê bênav nakim.” Keleheke efsane ye, xanekî efsane ye, mîmariya wê jî efsane ye- mesela kuştina 300 paleyên di çêkirina kelê de xebitî- çima ew efsane nebe fîlofzîfiyeke mîmariya bedewî, qehîmî û parastinê. Bi ser halan de ev qasî kurd, kurmanc û kirmanc.

27.01.2020, Yenî Ozgur Polîtîka