OMEDYA WELAT / NAVENDÊ XEBERAN

Komîteyê Ziwan yê KCK derheqê rêçên zaraveyê kurdî, rewşa kirmanckî, formê civakî û polîtîkayê dejenerasyonî de cewab da persanê ma. Komîteyê vist vîrî ke meseleyê ziwanê kurdî, bi çarekerdişê meseleya siyasî ra girêdayî yo. 

Komîteyê Ziwanî yê KCK hayr ant xerîteya civakî û formê ziwanê kurdî ser û da zonayen ke hendê xerîteya ziwanî, xerîteya welatî zî eynî qederî, qederê letebiyayişî cuwya yo. Komîteyî vist vîrî ke kurdewartî bi jew zarave nêbeno û hayr ant muhîmiya pêrokîn zaraveyanê kurdî ser. Derheqê kirmanckî de komîteyî aşkere kerd ke, veriya her çî, derheqê gramerê kirmanckî de gureyinî hewce kenê. Komîteyî derheqê formê Neteweya Demokratîk, xerîteya formê ziwanê kurdî û babeda kirmanckî de mesajê zewbînî yê muhîmî zî day.

Formê civaka kurd xoser ê

Komîteyê Ziwan yê KCK da zonayen ke, ziwanê kurdî, pêrokîn hetan ra bi çarekerdişê meseleya siyasî ra girêdayî yo û vist vîrî ke babeda ziwan û siyasî kurdan de eynî çiyo. Komîteyê ziwanî aşkere kerd ke, a babed ne bi gureyînanê rêzî, ne zî bi nûmûneyê amey cuwyayen, ne yena fahm kerdin, ne zî yena ravêrnayen û va, es şeno vajo ke kurd, na hetî ra problemê ziwan ê pêroyî û gerdûnî cuwyenê. Komîteyê ziwanî hayr ant pir rengîniya kulturê kurdan ser û wina va: “Civaka kurd de dengeyê konfederalatîf ê kulturî û siyasî esto. Her çiqe na rewş tarîxa (dîroka) kurdan de bîya sebebê xêlê trajedîyanê bi janî zî, la eynî wextî de sebebê cuwyayena kultur û ziwanê kurdî ya zî. Edebîyatvanê namedarê kurd Ehmedê Xanê bi jan hayr anto na babedî ser. Wextê Xanê de afernayina formê civakî kultur ra ravêriyenê paradîgmaya siyasî. Pîlîya Xanî tiya de ya û keso ke verikîn no çî ferq kerd zî, o bi xo yo. Ziwan û kulturê kurd heta na çax zî prensib edebîyatî rê pêşengtî keno. Her çi qe teber ra dejenerasyonê dînî, ya zî ziwan bibo zî, zaf bi tesîr niyo û him zarave (lehçe) him zî formê civaka kurd xoser ê. Tiya de rolê zaraveyê kirmanckî wayrê erjanamedar o. Mavênê lehçeyanê kurdî de, zaraveyê tewr xoser, zaraveyê kirmanckî yo. Eke kişta nuşteyî de berhem nêvejyay werte, sebeb xoverdana zaraveya kirmanckî ya”. 

Xerîteya formê ziwanî

Komîteyê Ziwanî yê KCK hayr ant xerîteya civakî û formê ziwanê kurdî ser û wina va: “Bê guman badê serranê 1700î xerîteya (nexşe) civakî û formê ziwanê kurdî kewnê kaosekê pir giranî miyan. Hendê xerîteya ziwanî, xerîteya welatî zî eynî qederî cuwyena. Him diyarî, him zî, vîr û heşên civaka Kurd yenê letekerdin. Ser na letekerdişî, wexto ke dagirkerîya netew-dewletanê dorme zî yeno barkerdiş, bê guman kaos hona jêde xorîn beno. Him kişta netewbiyen, him zî kişta vîr û bawerî de, bi raya mezheban zî letebiyen û hemverî vejyeno ver. Hîrê kiştê Kurdistan de civaka kurd, mavêna di zarave û mezhebê olî yê navend de amê dihetî kerdin.

Kurdewartî bi jew zarave nêbeno

Komîteyî serva raveyberdişê zaraveyê kirmanckî eleqe ant mîsyon û hewldayenê sazî û çapemeniya kurd ser. Komîteyî vist vîrî ke heta nika, na babedî de serva ke na mesele bi raya zanyarî de bîro çarekerdiş, bê Rayverê şarê Kurd Abdullah Ocalan’î ti vînayişê erja nêvejyay ver û wina va: “Bê guman kurdewartî bi jew zarave nêbeno û qederê meseleyanê siyasî zî, bi na raştî ra girêdayî yê. Eke dişmenanê kurdan bi pêrokîn raybazanê xo xerîteya civaka kurd a kulturî nêqedînayo se, gelo kurd bi şaşitîyanê xo na çiyî bikerê, do bîro çi mane? Pawitişê (seveknayen) kulturî dûştê êrişanê hemver zaf kêmî yo, la zereyê xo de na taloke xêlê vêşêr o. Nayî ra, her zaraveyê Kurdistan ganî bi raya zanyarî bîro seveknayen û hetê sazgehan bîro xûrtkerdiş”.

Polîtîkayê letekerdişî

Komîteyî eleqe ant rêç û tarîxê kirmanckî ser û da zonayen ke, polîtîkayê letekerdişê ziwan û civakî, bi polîtîkayanê dagirkerî ra girêdayî yê û wina va: “Her çiqe kesê ke vanê ‘zazakî kurdî niya’ taloke bo zî, hendê nay, zazakî bi raya parçekerdişê ziwanî yê zanyaranê pozîtîv qiseykerdiş zî taloke yo. No vînayiş zazakî nêsevekneno û raya dejenerekerdişê zazakî zereyê zaraveyanê bînan de keno a. No vînayiş, vînayişê zanyaranê pozîtîv ê rojawa yo. No vînayiş verniya raya ziwanê dewlet akeno û ziwan keno jew ziwan.Tarîxê Awrûpa de na raştî zaf quwetîn a. Awrûpa no kinc (çina) da ser şarê Ereb ro û Ereb kerdî vîst dewlet. Raştiya Kurdistan de zî, goreyê na paradîgma zaraveyaê soranî ya zî Behdînî ra eynî çî beno.” 

Qanûnê siyasî bi tesîr ê 

Komîteyê Ziwanî yê KCK vist vîrî ke zanyariya civakî de qanûnê siyasî bi tesîr ê û da zonayen ke zanyarî jû hetî ra siyasetî rê meşrûyet virazena. Komîteyî aşkere kerd ke babeda ke ‘zazakî kurdî niya’ çime (çavkanî) yê xo eynî çî ra gêno û wina dewam kerd: “Eke bîro vîra ma; gureyînê derheqê gramerê kirmanckî hetê ziwanzan Peter I. Lerch yeno ramiten û badê no gureyînî açaryeno ziwanê almankî ser û no kar hetê ziwanzanê Alman Frîedrîch Muller yeno ramiten. Wextê gureyînê Muller’î de serrê herbê dinya yê yewîn o û planê letekerdişê Kurdistan yenê kerdin. Rixmo ke fîlologê Rûs Peter Lerch vano ‘kirmanckî zaraveyekê kurdî yo’ zî, fîlolokê Alman bi mexset no çî rameno.  Almanya hetkarê Osmanîyan bî û serva ke kurdanê Başûr û Bakûr pêra abirnê eynî çî kerdî. No wext Başûr de serwedartişê Şêx Mehmûd Berzencî, Bakûr de zî yê Şêx Saîd rî da. Şêx Saîd zey ke yeno zanayen zaza bi û no serwedartiş warê ke zaza bi tesîr bî de rî da. Him serva roşnbîrê teber, him zî, serva tay kesê ke zere de yê kenê. Bêguman nê kesê ke zere de yê ra jew ê ci zî Ziya Gokalp o. Wextê nikayî de zî no vînayiş hetê Şerîf Firatê Vartoyî ca yeno. Nê çormeyî ‘zaza’ zey tirk vînenê. Na teorî, serva dejenerasyonê ziwanê kurdî û serva meşrûyetê Komara Tirk yena ramiten. No vînayiş wayrê ti bingehê zanyarî niyo û vistina rojdem zî pir şaş o. La her çi qe na raştî bîro zanayen zî, nîna na mane ke problemê kirmanckî nêvînayiş ra bîro diyayen”.

Neteweya demoktarîk formeke siyasî ya 

Komîteyî da zonayen ke, gramatîk û sosyolojiya ziwanê Kurdî wayrê kaosekê ke nê ameyê lêkolînkerdin a û va, eke kulturê şarê kurd rixmê pêrokîn gureyînê zanyarî yê hemver û dagirkeriya siyasî xover daba, bi eynî raybazan nêzdîbiyayiş do tayn krîzê hona giranî û xorîn vejo werte.

Komîteyê Ziwanî yê KCK derheqê vîzyonê kirmanckî de hayr ant projeye û rolê sazgehanê ziwanî ser û wina va: “Eke sazgehî, roşnbîrî û siyaset goreyê xerîteya ziwan û kulturê şarê kurd nîro raştkerdiş, do jew zarave bivejyo ver û xora problema nikayî zî na ya. Eke nê çiyê ke ma biname kerdî goreyê paradîgmaya netew dewlet bibê, do zaraveyê kurdî bivelişyê û dejenerasyoneke miyanî do ravêr şiro. Neteweya demokratîk bê guman bi qasî komanê etnîk ke cayê xo miyan de gênê derbasdara, eynî wextî de serva civak û meseleyanê xerîteya etnîk ya kurd zî derbasdara”.

Komîteyî vist vîrî ke her çi qe bazarê Kurdistan bin tesîrê dagirkerî de bo zî, kişta perwerde de ganî tedbîrê ci bîrê giroten û wina dewam kerd: “Çêkuyê teorîk û ilmî, çarçoveyê neteweya demokratîk de ganî bîrê raveyberdiş. Bêguman netewbiyayiş de ziwan çiyeko zaf muhîm o, la no melûmat serva problemê ziwanê kurdî bes niyo. Na nezdîbiyayiş qasî ke nazdariya ziwanî berz kena, eynî wext de raya verniya jew zaraveyî akena. Awrûpa de serva ziwanê netew dewlet bîro durustkerdiş, bi desan zaraveyî qedînay. Wexto ke jew ziwan yeno vaten; eynî wext de qiseya jew zaraveya zî. Na teorî faqeke (xefik) zaf tenika û wexto ke destpa kena hinî peyser nêageyrena. Her çi qe netew dewlet formeke siyasî û sûnî bo zî, neteweya demokratîk zî formeke siyasî ya, la ciya (ferq) diyayişê hurdiyan çiyekê zaf muhîm o. Goreyê neteweya demokratîk, formê civakî hewcedariyê kulturî yê û neteweya demokratîk reşmal (xêm) a nê hewcedariyan a. Hendo ke netew dewlet rîwalê hewcedariyê dagirkerî ravey şiya, neteweya demokratîk zî, rîwalê hewcedariyanê civakî ravey sona. Goreyê na raştî dengeya formê civakî bi klan û kabîle destpa kena û bi neteweya demokratîk resena zîrwe. Problemê zarave û ziwan encex bi na formî şenê bîrê ravêrnayiş. Eke na forma civakî nîro înşakerdiş, do problemê zarave û ziwanî dewam bikero. Mînak: Persê zey çapemenî do senî goreyê forma neteweya demokratîk hereket bikero; perwerde do senî goreyê formî bîro tenzîmkerdiş, ekonomî û bazar ser na formî do senî bîro tenzîmkerdiş? Zaf muhîm o. Zey ke sifte ame vaten ke; civaka kurd de balansekê konfederalatîf a çandî û siyasî esta. Na hayî nika zî esta. Bê na demokrasî kes derheqê civaka kurd de nêşeno ti  gaman bierzo. Rind o rewşa nikayî çi qe goreyê na raştî ya?

Gureyînê gramera kirmanckî 

Komîteyê Ziwan yê KCK vist vîrî ke, Bakûrê welatî de perwerde, çapemenî (ajans, rojname, televîzyon, kovar) giranî bin tesîrê jew zaravayê de yê û wina dewam kerd: “Kesê namedar ya  bi Tirkî ya zî bi kurmancî qisey kenê. Roşnayî û dîtbarî goreyê demografîya ya xerîteya civaka Kurd nînê tenzîmkerdiş. Rojnameyan de her çi qe jû rûpela kirmanckî bibo zî, na rûpel zî serva cewaba zaraveya kirmanckî pir kêm (tayn) a û bi giranî siyasî ya. Cayê ke bi giranî kirdasî (kurmancî) cuwyenê de ganî rojnameyê bi giranî bi zaraveyê kirmanckî bîrê weşînayen. Hendê nê raştiyan zî xêlê problemê mavêna zaraveyê kirmanckî de estê”. Komîteyî hayr ant letebiyîna mavêna zaraveyanê kurdî ser û wina va: “Her çi qe mavêna zaraveyanê kurdî de parçebiyayiş bibo zî, eynî wextî de ca, etnîsîte û mezheban de zî parçebiyayişeke talokeyî yeno cuwyayen. No letebiyayen her çi qe zereyî de esasî nêbo zî, serva wertexbiyîneke kamîl manî ya û raya dejenerebiyîna zaraveyanê kirmanckî akena. Mînak: Amed û Çewlig de zaraveyê kirmanckî rê vanê kirdkî. Dersim de vanê kirmanckî-kirmanciyo, hetê Çermûg û Sêwereg de zî vanê dimilkî û Gimgim de vanê ‘zonê ma’. No namekerdiş pir rengî bo zî, hendê no namekerdişî zî tarîx, ray û rêçê koçberîya eşîrtî zî yena kerdin û cok ra her eşîrek jew ca ra ameyo”.

 Komîteyê Ziwanî da zonayen ke, serranê peynî de, derheqê namekerdişan de xêlê teorîsyenî vejyayê û ameyişê înan bi şarî pir zehmet o û aşkere kerd ke, hetê tayn kesan no parçekerdiş bi zanabiyen yeno xorînkerdin û nêwazenê jûyîna kurdan viraziyo. Komîteyî va, nayî ra veriya her çî derheqê gramera kirmanckî de gureyinî hewce kenê. Komîteyî vist vîrî ke, her perwerdeyê her zaraveyî de danverhevaya zarave ganî bîro kerdiş û fina gerek klam (dêyr) ya zî vatişê ke kurmancî yeno şixulnayen, cêrnotê ci bi kirmanckî bîro nuşten. Komîteyî va, nê çî ganîkerdişê ziwanî de dê rolekê rind û gird kay bikerê.  

Yenî Ozgur Polîtîka ra hamiya girotişî.