___Nêrgiz Baran___
Romana Omer Dilsoz, Strana Avê, di edebiyata kurmancî ya nûjen de wekî berhemeke "polîfonîk" (pir-dengî) û "senkronîk" (hevdemî) derdikeve pêş. Nivîskar di vê berhemê de ne tenê çîrokekê vedibêje, lê bi mîmariya zimanekî kêmpeyda, gerdûneke ku tê de mîtolojî û modernîte li hev diqelibin, ava dike. Ev roman, qîrîna axê ye ku di bin barê modernîteya hişk de tî maye.
1. Hûnandina Dualî: Hevnasîna Zemanê Qedîm û Modern
Yek ji stûnên herî qahîm ên romanê, şiyana nivîskar e ku du serdemên ji hev dûr bi karnasî bi hev ve girê dide. Ev ne tenê teknîkek e, lê nêrîneke felsefî ye li ser "dîroka herdemî".
Zemanê Qedîm (Mîtolojî): Çîroka Keybanû Şamîran (Semîramîs) û hewildana wê ya ji bo anîna avê. Ev beş bîra kolektîf a Mezopotamyayê zindî dike. Şamîrana qedîm, mîna "dayika avê" tê teswîrkirin ku li dijî xelaya axê cokên jiyanê dikole.
Zemanê Modern (Realîzm): Serpêhatiya Şemîranê, jineke zanyar û mudira keşnasiyê. Ew di bin metirsiya karesateke ekolojîk de (teqîna volkanekê û barana asîtî) li çavkaniyên avê digere.
Hevpejirandin: Her du karakter jî di bin siya "hişkesalîyekê" de ne. Dilsoz bi vê teknîkê nîşan dide ku karesatên xwezayî û karesatên ruhî yên mirovahiyê di her serdemî de wek hev in. Şemîrana modern, di xewn û ramanên xwe de xwe di neynika Şamîrana qedîm de dibîne; ev jî berdewamiya zincîreke berxwedanê ya hezar-salî ye.
2. Şemîran: Sembola "Vejîna Jinê" û Serhildana li Dijî Materyalîzmê
Karakterê Şemîranê, ne tenê jineke ku li pey avê ye, lê jineke ku li pey "xwe" ye. Di şexsê wê de, em sê aliyên serhildanê dibînin:
Serhildana Zanyarî: Ew jineke mudir e. Li dijî xemsariya rayedaran a li hemberî karesata volkanê, ew dengê hişmendiyê ye. Ew bawer dike ku heta mirov xwezayê fêm neke, nikare xwe rizgar bike.
Serhildana Civakî (Avêtina Boçikê): Têkiliya wê û mêrê wê, di romanê de mîna pevçûna du dinyayên dijber e. Mêrê wê kesekî "ûrmeşk" (fêlbaz) û bazirgan e ku her tiştî wekî mal û milk dibîne. Şemîran biryara veqetînê dide û vê wekî "avêtina boçika ku bûye bargiranî" pênase dike. Ev metaforeke biyolojîk e; jina azad ji bo canê xwe û nasnameya xwe rizgar bike, barên sîstemê li pey xwe dihêle.
Lêgerîna li Nasnameyê: Diyalogên wê yên bi psîkîyatrîst re û monologên wê yên hundirîn, nîşan didin ku "tîhniya" herî mezin ne ya axê ye, ya hestên jineka çê ye ku di nav qalibên civakê de hatiye hepiskirinê.
3. Felsefeya Hişkesalîyê: Hişkahîya Zêhnî û Zimandemirtî
Dilsoz hişkesalîyê di sê astên sîmetrîk de dinirxîne ku her yek ji wan bandorê li ya din dike:
Hişkesalîya Zêhnî: Ev karesata herî mezin e. Mirovê modern ê ku ji cewherê xwe, ji huner û ji azadiyê dûr ketiye, zêhnê wî "hişk" bûye. Ev hişkahî dibe sedema xemsariya li hemberî xwezayê.
Hişkesalîya Zimên: Ji bo Omer Dilsoz, zimanê kurdî (kurmancî) wekî axeke dêmî ye ku tî maye. Hişkesalîya zimên, windakirina peyvên qedîm û resen e. Heta ku ev ziman neyê "kêlan" (nivîsandin û afirandin), wê bîra neteweyî jî hişk bibe.
Hişkesalîya Ekolojîk (Volkan û Agir): Ev encama her du hişkesalîyên din e. Teqîna volkanê û barana asîtî, hêrsa gerdûnê ye li dijî zêhniyeta mirovê ku tenê li pey qezencê ye.
4. Şêwaza "Kêleberî": Şoreşa Zimanî ya Omer Dilsoz
Taybetmendiya herî bêhempa ya berhemê, şêwaza "Kêleberî" ye. Dilsoz mîna cotkarekî, zeviya zimanê kurmancî dikêle û peyvên herî resen ji kûrahiya bîrê derdixe:
Zimanê Hestî û Sensorî: Nivîskar li şûna teswîrên sade, peyvên ku "deng, bêhn û reng" didin nîşan hildibijêre. Mînak: "Bêhna sotikî mîna babelîskekê xwe li pozê mirov dipêçe." Ev şiyana nivîskar, xwîner dike parçeyek ji atmosferê.
Kurmanciya Çavbelek: Dilsoz bi zanebûn devokan (bi taybetî ya Colemêrgê) bi kurmanciya standard re dihelîne. Peyvên mîna çilkanî, qelaç, kulek, dêmî, sêwirandin di nav hevokên modern de wekî "mircanên çavbelek" dibiriqin.
Çiraya Avê: Felsefeya "Çirayê xwe bi avê pêxistin", lûtkeya vê şêwazê ye. Ew nîşan dide ku ronahiya rastîn û vejîn, tenê bi vegera li cewher, bi zimanekî zindî û bi ruhê azad pêkan e.
Encam û Nirxandin
Strana Avê, bi zimanê xwe yê helbestî û hûnandina xwe ya teknîkî, manîfestoyek e. Omer Dilsoz di vê berhemê de dibêje ku: Heta ku "strana avê" di guhê mirovahiyê de neyê xwendin û mirov li xwezaya xwe, li zimanê xwe û li azadiya jinê venegere, hişkesaliya zêhnî û ruhî wê bi dawî nebe.
Ev roman, ji bo xwînerên ku li pey kûrahiya zimên û felsefeya hebûnê ne, ne tenê pirtûkek e; ew çavkaniyeke "avî" ye ku giyanê mirovê tî maye, taze dike.
Ez bim xwe ji vê lezeta xwendinê bêpar nehêlin!
Dilsoz, ne tenê lê dike, bi heman demê, bi lêkirina avanîya xwe ya têr av û avedan, heman wextê kulekên hişkbûyî yên çaviyên zêhn û dilê mirov jî diderizîne.
**
Nîveseke din li ser ev romana Omer Dilsoz:
- Du Beden, Yek Dil di Dengê Strana Avê de: Şæmîran
.jpg)
