DiyarName.Com

___Eyyup Guven___

Dîrok, carna ne tenê tomarkirina rûdanan e; carna hawar û qêrîna kevirên ku hatine talankirin û bîranînên ku spartî tarîbûnê ye jî. Li navçeya Dêrikê, berî ku bobelata reş a sala 1915’an rabibe, bajarekî wisa bû ku tê de dengê bangdanê tevlî dengê zengilan dibû, ku tê de bawerî û çandên cihêreng wekî mozaîkeke rengîn li heman taxan bi awayekî wekhev û biratî dijiya. Lê belê, bahoza talanê tenê mirov ji hev dûr nexist; li pey xwe mekanên ku rihê bajêr diparastin jî kirin qurbana wêraniyê.
Piştî wê pêvajoya biêş, ji wê hemû dewlemendiya dînî û çandî, tenê bermayiyên ku ketiye bin navê desteserkirinê ma. Îro, gava mirov li dilê Dêrikê dinêre, ji wan hemû perestgehan tenê Dêra Ermeniyan a Surp Kevork li ser piyan dibîne. Ew jî, ne ji ber ku dilê desthilatdaran pê şewitiye, tenê ji ber ku tîp û avahiya wê ji bo hespên siwariyên leşkerî wekî axûrekî guncaw hatiye dîtin, ji hewldana tunekirinê filitiye. Ev yek, bi serê xwe şermeke dîrokî ye ku li eniya zemên hatiye xistin. Dêrên din jî an bûn qurbanê zeviyên vala û bêdeng, an jî di bin bingehên betonî yên avahiyên nû de, mîna dîrokeke ku tê xwestin bê binaxkirin, hatin veşartin.

HETA SALA 1924’AN DÊRAN HATIN QEYDKIRIN
Li jêr agahiyên ku di sala 1924’an de ji aliyê endamên cemaet û patrikên cihê ve hatine nivîsandin hatine veguhestin:
Li gorî rûpelên ku di sala 1924’an de ji aliyê endamên cemaetê û patrikên dilbirîn ve hatine nivîsandin, nexşeya windabûyî ya baweriyê li navenda Derikê wisa vedije:
• Ermenî Ortodoks (Dêra Surp Kevork): Li Taxa Çiyê, mîna şahidekî tenê û xemgîn hîn jî li ber xwe dide.
• Ermenî Katolîk: Li herêma Xelqebî, li ser sînorê cihê şaredariya kevin ku îro şopa wê nayê dîtin.
• Yaqubî (Suryanî Kadîm, Dêra Ortodoks - Dêra Newalê): Li Taxa Çiyê, li cihê ku îro wekî Mala Seydê Reşîto tê zanîn, ketiye bin siya jibîrkirinê.
• Dêra Protestan: Li cihê ku paşê wekî Sînemaya Çelîk hate bikaranîn û di heman demê de yekem dibistana lê hate vekirin.
• Dêra Keldanî: Li Taxa Çiyê, Mala Heci Bekir…
Piştî sala 1915’an, tenê komeke piçûk a ermeniyan karibû li Dêrikê bimîne. Her çend îro suryanî li vê axê nikaribûn hebûna xwe berdewam bikin û şopên şêwaza jiyana wan di nav rûpelên tarî yên dîrokê de winda bûbin jî, ermenî bi wefadariyeke mezin, salê carekê be jî, bi tûrên ku ji Stenbolê tên organîzekirin tên vê dêra sêwî. Dengê ayînên wan ên ku di bin banê Surp Kevorkê de olan dide, dibe bersivek li dijî jibirkirinê.

DÊRÊN LI DERVEYÎ NAVÇEYÊ
Rihê Derikê ne tenê bi navenda wê, bi çiya, gund û newalên wê ve jî girêdayî ye. Her çend îro navên gelek gund û deveran hatibin guhertin û erdnîgarî rûyê xwe guhartibe jî, xwelî û kevirên derdorê hîn jî bi bîranînên manastirên kevnar re diaxivin. Ev tabloya ku ji kûrahiya çavkaniyên dîrokî hatiye dîtin, çîroka manastirên mezin ên windabûyî radixe ber çavan:
1. Manastira Mar Atanus: Li taxa Tilbisimê ye. Ev dergûşa pîroz, navê xwe ji Metropolîtê Meyafarikinê, Mar Athanasiyos Sendloyo digire ku di sedsala 8’an de (sala 758’an) bi ked û hewldanên mezin xwe gihandibû payeya patrikiyetê û ev der ava kiribû.
2. Manastira Mar Donîel: Li ser lûtkeyên Çiyayê Metina, li nêzî Tilbisimê cih digire. Navê xwe ji Mar Doniel ê Goloşî digire ku di sedsala 5’an de jiya û xwe spart valahî û bêdengiya jiyanê.
3. Manastira Mar Gevargîs: Li newala ku wekî Beyt Ese tê naskirin, li gundê Şabo ye. Ev manastir dibistana mîtroplîtê 4’em Îbrahîm ê Amîdê bû ku hatibû wêne kirin, di sala 1176’an de di bin bandora Patrik 1’em Mîhayel (Mîhayel Rabo) de mezin bû û paşê bû yek ji wan çar epîskoposên ku “Vahbutî” perçe kirin. Paşê li Xabûrê hate tayînkirin.
4. Manastira Mar Atanasiyos Sendloyo: Li bilindahiyên Tilbesemê (bajarokekî kevnar e ku îro taxeke başûrê rojhilatê Derikê ye) radizê. Di sala 792’an de, Patrik Yûsif rihê xwe di vê manastirê de spartibû axê. Dîroknasê mezin Mîhayel Rabo tîne ziman ku 20 epîskopos ji vê dibistanê mezûn bûne. Timotheus ê Mîtroplîtê Boloş e ku di nîveka sedsala 11’an de jiyaye. Di sedsala 12’an de, kurdan zivistanên xwe tê re derbas dikirin. Paşê Mar Yuhanna avahî piçûk kir û li ser zinarekî saxlem ji nû ve ava kir.
5. Manastira Mar Danyal: Li bakurê rojavayê Derikê, li jora keleha Barihiyê, çar saetan jê dûr e, cih digire. Ev manastira mezin ku di sala 439’an de hatiye avakirin, di sedsala 10’an de bûye warê perwerdehiya Mar Atanasiyos ê mîtroplîtê Afre yê Xorasanê û tê de mezun bûye.
6. Manastira Mar Barsom: Li kêleka gundên Til-Kibab (Tik Kube) û Bekdeşiyê, piştî ku bi temamî hilweşiya, ji aliyê Mar Yuhanna ve ji nû ve hate avakirin. Di kûrahiya tarîtiya wê de, pirtûkek pîroz a ku di sala 1314’an de hatiye kopîkirin, mîna şahidekî zemên maye.
7. Manastira Şemîtîyan: Li derdora Tilbisimê, di nav axa ku bi raz û dastanên kevnar dagirtî ye, li benda rojên ku bê vedîtin pal daye.
Ev dîrok, ne tenê rêze avahiyên windabûyî ne; nexşeya hafizeya gelekî ye ku di navbera talan, wêranî û jibirkirinê de, hîn jî hewl dide bêhna rabirdûya xwe ya pîroz biparêze û bijî.
13.07.2026