Diyarname
Ji kurdên rojhilat û hîndekarê Zanîngeha Bogazîçî Prof. Abbas Welî ji bo pirsgirêka kurd got: Modela Galler modela herî baş e.

Nivîskar û prof. Abbas Welî ku ji Mehabadê ye li Tirkiyeyê, di Zanîngeha Bogazîçiyê de dersê dide. Pirtûka Welî bi navê "Kurdistan Cumhuriyeti / İran'da Kurt kimliginin oluşumu" (Komara Kurdistan / Li Îranê Durustbûna Nasnameya Kurdî) li tirkî hate wergerandin û ji Weşanên Avestayê derket. Ji bo nasandina pirtûkê axaftina li ser meseleyê li Fûara Pirtûkan a Stenbolê TUYAP'ê gotûbêjeke bi beşdariya Welî li dar ket.
Welî ku bi kurdî silav li mêvanan kir, bi îngilîzî axaftina xwe kir; pêşî pirtûka xwe da nasîn, diyar kir ku ev beşa yekemîn a pirtûkê ye, diduyên din jî li ser heman mijarê wê amade bike.

Welî da zanîn ku îro li Tirkiyeyê kurd xweserî dixwazin, di dema Mehabadê de jî wan xweserî dixwest. Prof. Welî da zanîn ku 11 mehên dîroka Komara Mehabadê di nav dîroka kurdan de ciheke girîng digire û ev yek lê zêde kir: "Di nav hemû dîroka kurdan de ev tekane mînaka xwe bi xwe bi rêvebirina kurdan e. Min heta niha gelek gotar xwendine lê ya herî modern di sala 1946'an de hatiye nivîsîn ku min xwendiye. Ev gotar jî nivîsa Wezîrê Aboriyê bû ku dibêje 'Bac rihê neteweyê ye.' Ev peyvek modern e di nav dewletê de. Komara Kurdistanê di 11 mehan de çawa kar kiriye ev mînak nîşan dide. Ji ber ku tekane hatine dewletê tiştên ku ji mirovan digirtin bû, tekane hatina wan mirov bi xwe bûn. Ew dewletek bû ku bi çavkaniyên xwe li ser piyan dima."

Abbas Welî li ser rêveçûnên din ên dewletê jî diyar kir ku li nav dewletê asayî hebû, loma di salekê de tenê mirovek hatiye darizandin, ew jî bi sûcdariya ji bo Îranê janî kiriye, agahiyên nav dewletê ragihandiye Îranê. Welî wiha dom kir: "Dewleta Kurdistanê ne çepgirt, ne rastgir, ne îslamî bû. Bi temamî dewletek demokratîk bû. Neyarên herî mezin ên Komarê eşîr bûn. Wan Komar nedipejirand. Ew bi Îranê re bûn yek û Komara Kurdistanê têk birin."

Welî diyar dike ku Komar ne tenê ji bo xweseriya xwe bi Îranê bide qebûlkirin mijîl bû, bi çepgirên navendî re jî mijûl bû ku vê yekê bi wan bide qebûlkirin. Ji ber ku çepgirên navendî, partiya komunîst a Îranê dijî Mehabadê derketin, sedem jî parastina yekîtiya Îranê nîşan didan.

Prof. Welî li ser Tirkiyeyê jî diyar kir ku pirsgirêka herî mezin demokrasî ye û wisa dom kir: "Dersa herî mezin ku em ji Komara Kurdistanê bigirin ev e ku pirsgirêka nasnameya kurd û têkoşîna demokrasiyê ji hev nayên veqetandin. Bi ya min têkoşîna nasnameya kurd di nav demokrasiyeke berfireh de divê bê dayîn. Kurd mecbûr in piştgiriya hêzên demokratîn bigirin. Ev li hevkirineke ku hêzên demokratîk nasnameya kurd qebûl bikin."

Welî li dijî sînorkirina nasnameya kurd derket û ev yek lê zêde kir: "Kurd ne mecbûr in sînoran li dora nasnameya kurd çêbikin. Li Îranê û Iraqê kurdan sînor li dora nasnameya kurd çêkirin, şaş kirin. Ez hêvî dikin li Tirkiyeyê kurd vê yekê dubare nekin. Divê li pirsgirêkê ne wekî pirsgirêka erdnîgarî, wekî pirsgirêka nasnameyî bê nêrîn. Kurd divê ne ji bo erdnîgariyeke xweseriyê bixwazin, divê ji bo cemaetekê xweseriyê bixwazin. Dema ez dibêjim cemaeta kurd Amed parçeyeke wê ye, lê Stenbol jî parçeyeke wê ye. Ger hûn nasnameya kurd bi parçeyeke erdnîgariyê re bi sînor bikin, hûnê bi hikumeta navendî re têkoşînê bikin. Belê kurd divê li Culemêrgê, li Mûşê waliyan hilbijêrin lê ev ne mecbûr e xweserî be."
Walî piştî axaftinên xwe yên li ser pirsgirêkê hat ser modeleke ji bo çareseriya pirsgirêka kurd û wisa got: "Modela herî baş ji bo pirsgirêka kurd modela Galler û Skoçya ye. Li Brîtanyayê ev model baş dimeşe. Meclisa Galler heye, li ser xwe zagonan derdixe lê li ser beşeke din a Îngilistanê zagonan dernaxe û têkiliya wê bi hikumeta Îngilistanê re baş e.

Abbas Welî da zanîn ku digel heta niha li Tirkiyeyê gelek tiştên xirab çêbû jî di demên dawî de nîqaşên baş çêdibin û wisa dawî li axaftina xwe anî: "Ez ji van nîqaşan memnûn in, lê nîqaş ne li ser rêya rast in. Nîqaş divê bi pisporên vî karî re bêne kirin, divê tenê gotina gelê kurd heye neyê kirin, divê li ser qebûlkirina nasnameya kurd nîqaş bêne kirin. Divê rêveberiya navendî hêza xwe bi rêveberiya herêmî re parve bike."

Foto: Cemil Oguz