___ Eyyüp Guven___
Efsane, yek ji berhemên herî bi qîmet ên wêjeya gelêrî ye. Ew di navbera dema borî û roja îroyîn de pira veguhastina çandî ava dike û alîkariya me dike ku em mirov û avahiya çanda wan baştir fam bikin. Efsane ew çîrokên ku bi sedsalan, bi baweriya rastiyê, taybetmendiyên serxwezayî didin ser hebûnên rast an xeyalî, cih û bûyeran. Ew rêberiyê ji jiyana takekesî û civakî re dikin û ji nifşekî ber bi yê din ve wekî ku rast qewimîne tên veguhastin.
Bûyerên di efsaneyan de carinan xeyalî bin jî, piranî li ser bûyerên rasteqîn û kesên ku bi rastî jiyane disekinin. Piraniya van çîrokan qala kesên ku karên qehremaniyê kirine dikin.
Efsane di nava çanda herêm û gelan de xwedî cihekî pir pîroz û girîng in. Ji ber vê yekê, ez dixwazim çend efsane û çîrokên ku me li vê axa pîroz berhev kirine, bi we re parve bikim.
BIRCA PÎRO-KELHA PÎRO
Kelha Pîro, wekî keleheke kevnar li derdora Çiyayê Mancel tê naskirin. Li vir berê keleheke bi navê “Kelha Pîro” hebû. Lê belê dîwar, bend û bircên vê kelehê wekî yên din nebûn; ew bi qadeke fireh de belav bûbû û tenê keleheke labîrentî ya ji tunelên bi hev ve girêdayî pêk dihat. Tê gotin ku bi giştî çil tunelên girêdayî hev hebûn.
Nîşaneyên ku hebûna vê kelehê piştrast dikin ev in: Li herêma ku îro jê re tê gotin “Firna Gavuran”, tunel hene. Ew tunel heta “Textê Qîza Qral”, Turcel û Telbîsimê dirêj dibin. Li gorî gotinan, ev cureyê mirovan ji ber ku di ser rûyê erdê de şert û mercên jiyanê ji bo wan tunebûn, di bin Dêrîkê de ev tunel ji bo xwe çêkirine. Wan ev avahî di nêzî pênc sedsalan de temam kirine.
Navê kesê ku avakirina van tunelan daye destpêkirin Pîro bû ye. Her çendî qral be jî, ji ber zanyarî û dilnizmiya xwe, her tim bi navê “Pîro” di nava gel de hatiye naskirin. Wî ji bo keça xwe havîngeheke bi navê “Textê Qîza Qral” çêkiribû. Dema ku keça wî diçû wê havîngehê, pêdiviyên wê bi rêbaza teleferîkê ya wê demê, ji hewayê re ji Çiyayê Mancel ber bi Textê Qîza Qral ve dihatin şandin.
Her wiha di nava gel de tê gotin ku hemû qesr û kelhên li dinyayê di dîrokê de hatine fetihkirin, lê belê ev Kelha Pîro qet û qet nehatiye fetihkirin.
ÇIL XORTÊN BI GULÎ
Ev efsane, çîrokeke bi êş e ku li “Mezra Gêrî” qewimiye. Her çendî bi sedsalan derbas bûbe jî, hêj sira vê efsaneyê tam nehatiye dîtin. Bermahiyên vê efsaneyê wekî gorên bêhempa heta niha jî li gundê Mezra Gêrî tên dîtin.
Taybetmendiya herî balkêş a vê efsaneyê ew e ku li wê herêmê 40 gor hene û ev gor li qadeke pir dûr ji gorên normal, yanî li derveyî goristana gund bi cih bûne.
Li gorî vegotinên ku ji bav û kalan ma ne û ji nifşekî ber bi yê din ve hatine veguhastin, ev çîroka 40 şervanên ji dûr ve hatine û porê wan girêdayî (bi gulî) bûye. Ew di encama şerekî de li vê herêmê canê xwe ji dest didin û ev çîrok jî bi vegotinê heta roja me hatiye.
Her wiha destik û pereyên xemilandî yên kevnar ên ku li wê herêmê hatine dîtin, rastiya vê serpêhatiyê xurtir dikin.
02.08.2026
Not: Ev beşa yekê ya vê nivîsê ye. Dê bidome.
**
Nivîsên Eyup Guven ên ku berê di Diyarnameyê de hatine weşandin:
- Li Dêrikê qeydên heta 1924'an û windakirin, talankirin!
- Li Dêrika Çiyayê Mazî dîroka sînemayê
************