DiyarName.Com

___Dilyar Amûdî___

Bersiva pirsiyara "jêder an jî dayika bêtirî 400 zimanî ku zimanên wekî kurdî, îngilîzî, yewnanî, rusî, hindî, almanî, farisî di nav de ye, zimanê Proto-Hindoewropî (PHE) çi ye?" bi saya lêkolîneke Zanîngeha Harvardê hat peydakirin.

Bi sedan salan e ku zanyar nikaribûn baş bizanin ka PHE ji ku derketiye û li Asya û Ewropayê belav bûye, heta ku ev lêkolîna DNA'yê hat pêkanîn.

Komek zanyarên ji beşê bijîşkiyê yê Harvardê DNA'ya 354 kesên dêrîn ji Rusya û Ukraynayê vekolane. Armanca wan ew bû, ka kî pêşî bi PHE axiviye.

Di vê lêkolînê de hatiye dîtin ku îhtîmal heye, komek li Qefqasya-Herêma Volga Jêrîn (Nêzîkî deryaya Qezwînê an jî başûrê Rusyayê û çiyayên Qefqasyayê) bi PHEyê axiviye.

Berî ku ez behsa lêkolînê bikim, bawer im ku divê ez hinek agahî, teorî û termînolojiyan pênase bikim.

Gelê Yamnayê: Komeke mirovên dêrîn ên ku berî 6 hezar salan li berriya Pontîk-Qezwînê jiyane. Ew herêm niha beşek ji Rusya û Ûkraynayê ye û li bakurê Deryaya Reş e. Ev gel ji nêçîrvan-berhevkerên rojavayê Ewropayê û gelên Qefqasyayê pêk tên. Şivan û gavanên koçber bûn ku pez, çêlik û hesp xwedî dikirin. Şêwaza veşartina miriyan; girên mezin ên axê ku yek tirb tê de bû. Tê gotin ku bi zimanê PHE axivîne û ew ê pêşiyên gelek zimanên cîhanê ne. Ji ber ku erebe bi hespeyan vedikirin, vê yekê derfet da wan ku zû li Ewropa û Asyayê belav bibin.

Hîpoteza berriyê (Steppe hypothesis): Ev teoriyeke li ser jêdera zimanê Hindoewropî ye. Ew angaşt dike ku nîvê zimanên cîhanê (kurdî, almanî, îngilîzî, spanî, hindî, rusî, farisî û hwd) ye. Ew dibêje ku gelê Yamnayê berî 2500-3000 salan bi PHE'yê diaxivîn. Ew her ku belav bûne, zimanê wan dabeş bûye. Ev ziman derketine; wekî Hindo-Îran (Kurdî, farisî, hindî), Balto-slavîk (rûsî û polonî), Germanî (almanî û înglîzî), Celtîk, Îtalîk (Latînî, Frensî û Îspanî)

Îca em vegerin ser mijarê; wekî tê dîtin berî niha teoriyan îdîa dikir ku gelê Yamnayê jêdera zimanê Hindo-Ewropayî ye lê kêmasiyek di wê angaştê de hebû. Gelekî ku êdî nemaye lê zimanê wî hindoewropî bû, ji dola Yamnayê bûn. Genetîkzanan jî digot pêwîst e, gelekî kevintir hebe ku ev gel hemû jê hatine. Lêkolîna nû êdî wê çareser dike û wî gelê wekî gelê “Qefqasyayê jêrîn-Çemê Volgayê” dide nasîn.

Anku ev cara yekem e, tabloyek di destê me de heye ku genetîka hemû gelên bi zimanên hindo-ewropayî di nava xwe de dihewîne.
Akademesiyenan, cara yekem di sedsalan 18'an de girêdan û hevbeşiyên navbera zimanê yewnanî, latînî û sansikrîtî de dîtin. Hîpoteza berriyê jî di sedsala 19'an de hat danîn.

Di sala 2014'an de, di xebatên DNA'yê de li ser koka ewropiyên modern agahî derbarê genetîkan wan de hatin parvekirin. Ewropiyên modern ji sê populasyonên cuda dihatin. Piştî wê bi salekê agahiyên berfirehtir hatin belavkirin. Gelê Yamnayê ku pêşiyên wan gelên Ewropayê ne, yekem an jî pêşeng bûn ku bi hesp û erebeyan dadikişînin, li Ewropayê belav bûne. Tê gotin ku wan nifûsa wê parzemînê serobin kiriye ku guhertinên mezin di nifûsa Almanya, Macaristan, Îtalya û Spanyayê de çêkirine. Di nava dehan salan de, 90 ji sedî ji nifûsa Brîtanyayê guheriye

Di lêkolînên genetîk de, mirov dikare şûna gelê Yamnayê Yewnanistan, Hindistan, Ermenistan û Çînê jî bibîne. Wan wisa zimanê hindoewropî belav dikir.

Lê wekî min got, ev teorî rastî pirsgirêkekê hatibû. Ew pirsgirêk jî li nîvgirava Anatolyayê bû. Komek zimanên hindoewropî hebûn û hatibûn axiftin lê êdî nemane. Wisa dihat fikirîn ku ew beşê pêşî ye ku ji zimanê PHE veqetiyaye. Lêkolînên DNA'yê yên sedsala 21'ê jî ev tişt piştrast kir.

Yek ji wan koman jî hîtît bûn. Ji tabletên mîxî, mirov dizane ku ew bi zimanê hindoewropî yên Anatolî diaxivîn lê belê DNA'ya wan, wan wekî neviyên Yamnayê nîşan nade. Zanyar çiqasî geriyan, wan tu berjeng nedît ku ew ji gelê Yamnayê hatibin. Loma ew jî fikirîn ku divê populasyoneke kevintir hebe.

Ha ew gelê “Qefqasyayê jêrîn-Çemê Volgayê” ye ku jêdera wan e. Lêkolînê girêdan di navbera vî gelê û gelê Yamnyayê û gelê Anatolyayê de derxist. Ji wan lêkolînan diyar dibe ku gelê Qefqasyayê jêrîn-Çemê Volgayê bi kûrahî tev li gelên din bûbû.

Cihê ku niha şerê Rusya û Ûkrayna lê dewam dike, ha ew der cihê Yamnayê ye. Gelê Qefqasyayê jêrîn-Çemê Volgayê çûne û tev li popûlasyona wê herêmê bûne û wan genoma gelê Yamnayê çêkiriye. Helbet gelê Yamnayê ne tenê ziman ji gelê Qefqasyayê jêrîn-Çemê Volgayê biriye lê herdu gelan jî gorên ji girên mezin çêkirine.

Ev lêkolîn bersiva van pirsyaran dide:

Kî bûn ew ê pêşî bi zimanê hindoewropî axivine? Bersiv jî komeke ku berî 6500 salan Qefqasyayê jêrîn-Çemê Volgayê dijiyan

Kê ev ziman belav kir? Gelê Yamnayê ku li Ewrasyayê belav bûn

Çima kurdî, farisî, hindî, almanî û îngilîzî girêdayî ne? Ji ber ku ji heman komê belav bûne.

Ev tişt çawa hatine îsbatkirin: Bi lêkolînên arkeolojîk, zimannasî û genetîk(DNA).

Anku bi kurtasî mirov dikare wisa bibêje, berî 6500 salan komek li Qefqasyayê jêrîn-Çemê Volgayê bi PHE diaxivî. Berî 5000 salan gelê Yamnayê çêbû ku ev kom û nêçîrvan-berhevkarên berriya Pontîk-Qezwînê jiyane. Piştî wê Yamnaya li seranserî Ewropa û Asyayê belav bûne. Paşê jî PHE bûye gelek beş û ziman jê derketine ku kurdiya me jî yek ji wan e.

Hinek nîşeyên min hene ku nizanim bê çiqasî rast in lê belkî kesên pispor bikarin bersivê bidin:

Li Kurdistanê jî gelek gir hene ku tên gotin ne xwedayî ne lê çêkirî ne û heta hinekan digot ku gor in. Nizanim çiqasî ev rast e. Her wiha gelo di navbera van şêwaza veşartina gelê Yamnayê de û van girên Kurdistanê de heye yan na?

Gelo pêşiyên kurdan çawa çêbûne û têkiliyên wan bi van re çawa ne?

Di lêkolînê de min fêm nekir bê hîtît çawa gihîştine Anatloyayê yan jî çawa DNA'ya Yamnayê tune.

Belkî rojekê li Kurdistaneke azad em bikarin li bersiva van pirsyaran jî bigerin û wan peyda bikin.

Nîşe 1: Lêkolîn di 5'ê Sibatê/Reşemiyê de hatiye weşandin.
Nîşe 2: Ez ne pisporê genetîk-DNA, arkeolojî û etnolojiyê me, lewra kêmasî yan şaşî hebin, ew ê baş be ku hinekî pispor bikaribin hinek şiroveyan bikin û her wiha li gorî qadên xwe tiştekî li vê zêde bikin
Nîşe 3: Hinek navên erdnîgarî û veguhestina wan bo kurdî dijwar bûn ji ber ku ez baş wê herêmê jî nizanim

***