Samî Tan

Zanist çi ye? Zanist ew agahiyên bi pergal in ku li gorî rêbazekê ango li gorî hinek pîvanan hatine/ tên komkirin û bi mebestekê  hatine/tên  bikaranîn.  Zanista ziman  ango zimanzanî jî pêzanîn û agahiyên  der barê ziman(an) de yên bi pergal in ku li gorî rêbazekê hatine/ tên berhevkirin û ji bo naskirina pergala ziman û hêmanên  zimanan / zimanekî tên bikaranîn.  Hêmanên ku zimanekî pêk tînin çi ne? Serê pêşîn deng û amrazên ku deng pêk tînin, piştre şiyana ku şekirin ango qebîliyeta axaftinê dide mirovan  e.

Bi vê nivîsê armanca min ne ev e ku bi kûrahî bikevim nav mijara pênasekirina ziman, zimanzanî û hêmanên zimên. Bi tenê min divê balê bikêşim ser rastiyekê; berî ku mirov dest bavêje karekî divê mirov der barê wî karî, rê û rêzikên wî karî de xwedan pêzanîn û agahî be. Hemin ziman jî wekî gelek warên din qet nebe ji Ferdinand de Saussure vir de wekî zanistekê hatiye pejirandin û pênasekirin,  bi ser de jî gelek liq û şaxên wê pêk hatine, nexwe divê em jî bi vî çavî lê binêrin û wisa nêzîkiyê lê bikin.  Kurd jî li ser rûyê vê erdzemînê dijîn û heke dixwazin li ser zimanê xwe xebatê bikin, divê ji vê dîrokê û vê pêşketinê agahdar bin, zimanê xwe jî li gorî rê û rêbazên zimanzaniyê binirxînin; li serê xebatê bikin. Bi kurtasî divê ji lîteratura vî warî agahdar bin.  Bi têgihên vê zanistê li ser zimanê xwe biaxivin, li gorî pîvanên wê der barê zimanê xwe û hêmanên zimanê xwe de nirxandinan bikin. Ji bo vê yekê jî serê pêşîn divê zimanê  navneteweyî yê zimanzaniyê hîn bibin û wî zimanî (têgihên zimanzaniyê) li zimanê xwe wergerînin. Ji ber ku her zanistek serê pêşîn zimanekî ji zimanê rojane cuda, zimanekî xweserî xwe pêk tîne. 

Lê dema ku mirov bala xwe dide xebatên der barê zimanê kurdî de hatine kirin, berhemên ku derketine holê, mixabin mirov vê yekê nabîne.  Hinekên ku der barê zimanê kurdî de gotaran dinivîsin haya wan ji lîteratura navneteweyî ya zimanzaniyê nîn e. Wan bi tenê, di sêrî de pirtûka Celadet Bedirxan û Roger Lesco, hinek pirtûkên rêzimanê yên der barê kurdî de xwendine. Tew hinekan ew jî nexwendine û der barê zimanê kurdî, dengên kurdî de gotaran dinivîsin, nirxandinan dikin û bi ser de jî biryaran digirin ango pîvanan datînin. 

Wate, nizanin ka deng çi ye, rengdeng çi ye, bi çi awayî ji hev tên cudakirin, lê der barê deng û tîpên kurdî de, der barê reng û dirûvên peyvên kurdî de nirxandinan dikin, biryaran didin. Tiştê kambaxtir, rojnameya me jî wan gotaran wekî gotarên zanistî belav dike.  Ew kes nîqaşên ku berî bîst salan hatine kirin û êdî bi encam bûne ji nû ve vedikin.  Hinek ji wan li ser dirûvê hinek peyvên ku di zimanê nivîskî de êdî bi cih bûne, nirxandinan dikin, biryaran didin û vê biryara xwe jî di nivîsa xwe de bi kar tînin. Yek di bin navê “Zimanê çêkirî” de (tevî ku zimanê wî bi xwe zimanekî çêkirî û tirkmancî ye) nivîskar û zimanzanên kurd rexne dike, lê li şûna ku der barê ziman û rêzimanê de binivîse, radibe der barê  rastnivîsê de biryaran digire.  Ji nû ve nîqaşa pêvenivîsandina cînavkên pêvebestî (qertafên kesandinê)  tîne rojevê, yekî din qala nivîsandina cînavka girêkî “ku”yê dike. 

Rastnivîs bi aliyekî xwe têkildarî rêziman e, lê belê bi aliyekî xwe jî toreyî û kevneşopî ye.  Zimanê nivîskî û zimanê devkî tu carî ji sedî sed hevreng nabin. Zimanê devkî dînamîk e, zimanê nivîskî statîk e, ji ber ku  deng diguhere, lê nivîs naguhere.  Her wiha zimanê devkî  pirreng e, lê belê zimanê nivîskî divê heta radeyekê yekreng be.  Wekî mînak monema “ku” di zimanê axaftinê de bi gelek rengên mîna “ku, ko, kû, ki / go, gi” de derdikeve pêşberî me, Celadet Bedirxan bi xwe di Hawarê de “ko” bi kar aniye û îro jî derdora Nefelê bi vî rengî bi kar tîne.  Lê di zimanê nivîskî ya ekola Welat de (li bakurê Kurdistanê ekola sereke ye) êdî wekî “ku” cihê xwe girtiye, pêwîst nake em wê ji nû ve nîqaş bikin. Rojnameya Welat ne tenê wekî amûreke ragihandinê, her wiha wekî dibistaneke zimanê kurdî jî kar kir.  Mijara ziman di rojnameyê de xala herî girîng bû. Bo nimûne ji ber mijara “i” û “ı”yê  nivîsên nemir Feqî Huseyn Sagniç demekê dirêj di rojnameyê de nehatin weşandin.  Welat  û peyrevên wê di zimanê nivîskî ya kurdî (nemaze jî kurmancî) de ekolek e. Di warê rastnivîsê de jî kevneşopiyek pêk aniye. Divê haya me ji vê kevneşopiyê hebe û xebat li ser wê bingehê û li gorî wê kevneşopiyê werin meşandin.

05.01.2014, Azadiya Welat