Fêrgîn Melîk Aykoç

Çîrok:

Şirova peyvê:

Ev peyv wek peyva “dîrokê” ji sê tejan (kîteyan) pêk tê.

Ji bo têgihîştinê:

Peyva dîrokê

navdêra çêkirî	lêker demaborî	navdêr	paşgîn
dîrok	dî (dîtin)	ro (roj)	k

Peyva çîrokê

navdêra çêkirî	Peyva pirs û nerênî	navdêr	paşgîn
çîrok	çi (çî<çu)	ro (roj)	k

Dibe ku hin kes vê peyvê wiha jî verisînin “çîr” û paşgîna navdêr û rengdêr çêkirinê “ok”. Lewra “ok” jî peşgîneke navdêr û rengdêr afirandinê ye. Lê ez ne di wê baweriyê de me. Lewre navdêra “dîrok”, hatiye jiyan, lema mirov di wateya “rojên hatine dîtin yan jî jiyan” de bi kar tîne. Navdêra “çîrok” jî di wateya “tiştekî derê aqilan, tiştekî bi hêza ser xwezîyî re têkiliya xwe heye, jiyandina wê derê derfetan e ku ev vê wateyê ji peyva pirsê û nerênî “çi (î) / çu” digire. Wekî “çu kes” Yanê “tu kes” Wateya çîrokê Vegotin û bûyarên, demên pêkhatina wan ne xûya, ser xwezayî, ji rastiya jiyana berçavî dûr û cûda, gelek caran derê hiş û aqilan e, her pêkhatinên tê de şeyda û bi awayekî avzûnkarî ye, gelek caran di nav cihana cin û periyan de tê û diçe re, çîrok tê gotin. Hemû çîrok bê kêmasî bi peyvên: „Hebû tunebû“ yan jî „hebûye tunebûye“ dest pê dikin. Gava bi van peyvan dest pê neke, nabe çîrok. Ji ber vê egerê û vê karektera wê jî qet nikane bersiva novilê bide. Dîsa ji ber qarektera wê di nava gel de gelek caran, di wateya ji rastiyê dûrbûnê, mêjî negirtinê, tiştekî derê xwezayîbûnê dibêjin: “Van/wan çîrokan ji min re nebêje!” Yan jî: “Ev çîrok in! Baweriya xwe pê neyne!” Dîsa vê jî dibêjin: “Tu van çîrokan cih bihêle, rastiya meselê ji me re bibêje!”Mirov dikane ji çîrokan re vegotinên dema koçeriyê jî bibêje. Di zimanên din de bersiva peyva çîrokê:Ingîlîzî: Fairy talleAlmanî: MärchenTirkî: Masal (ev peyveke erebî ye.) Lê gelek mixabin ku ev peyv di wateya Jînborî /jîrok (novell, hikaye) de jî tê bikaranîn. Her çendî di pêvajoya salan de wateya peyvekê dikane fireh, yan jî teng bibe, peyv carna bikane wateyên xwe yên bingehîn winda jî bike, Peyva “çîrokê” tu carî wateya xwe winda nake. Lema hin nivîskarên me, wekî Hesenê Metê peyva “novelle” bikartînin.

Novelle:

Şirova peyvê: Ev bi bingehê xwe ve digihîje peyva latînî “novus” (nûtî /nûjenî). Bi îtalyanî jî “novella” (nûçe / tiştên nû) ye. Bi kurtî tê wateya vegotinên têkiliya xwe bi jiyana berçavî re heye, dikane were jiyan. Bi giranî li ser rûdaneke sade radiweste, tê de komînîkationên kurt hene, rêze rûdan gelek kêm in.Novel vegotinên niştecihbûn û bajarvaniyê ye.Ev wateya xwe ji ronesansa dêra bi navê Santa Mariya Novella digire. Di vî warî de berhema yekemîn ya Giovanni Baccaccio ya bi navê “Decamerone” (Berhema deh rojan) e. Tirkan berê “hikaye” digotin niha navê wê kirine “oyku” Alman, Hem “geschichte” û hem jî peyva “novelle” bikartînin. Di îngilîzî de. Carna peyva novelle di wateya romanê de jî tê bikaranîn. Di kurdî de gelek peyvên bikane bersiva “novelle” bidin, hene. Lê em berê li axaftina gel binêrin. Di nava gel de ji bo vê peyvê, peyva erebî “mesele” tê bikaranîn. Wekî mînak dibêjin:“Tu mesela wî/wê dizanî?” yan jî: “Ev mesela çawa derket?” Dîsa ji bo agahiyek wergirtinê dibêjin: “Mesela wan çawan bû?” Ev derbazê stranên kûrdî jî bûye. Wekî mînak; di strana “Filîtê Quto” de wiha tê gotin:“…Bila mezinê wî ji piçûkê wî re bibên(bibêjin) meseleye berxê….” Lê me çawa li jor jî gotibû. Peyva “mesele” ne peyveke kurdî ye. Peyveke erebî ye. Ev peyv bi serê xwe jî nikane bersiva peyva novelê bide. Em nikanin peyvê “serborî, bîrewarî, serpêhatî” jî di vê wateyê de bikarbînin. Lewre ev peyv bîranînên kesane ne. Ne yê giştî ne.
Ev di zimanên din de jî wiha ye.:
Almanî : Erinerung
Îngîlîzî : Memoirs
Tirkî : Ani

Jînborî / (jîrok !):

a) Lê navdêra “jînborî” yan jî li gor venivîsandina peyva “çîrok û dîrokê” peyva “Jîrok” dikane bê kêmasî bersiva novelê bidin.
Verisandina peyva jîrok:

Navdêra çêkirî	Lêker demaborî	navdêr	paşgîn
jîrok	jî (jîn / jiyan)	ro (roj)	k

Bêguman wê pêşniyarên din jî hebin. Lê bi dîtina min bê van her du peyvan tu peyveke din nikane bersiva peyva “novelle” bide. Ango jiyinek derbazbûyî, yan jî pêkhatineke nêzîkê jiyana bihurî. b) Gava em li peyva “şevbuhêrkê” dinêrin, dibînin ku di van şevan de bi sedan çîrok, jînborî /jîrok û stran tên gotin. Ev peyva “şevbuhêrk” jî ji navdêra “şev” û lêkera “buhurandin /borandin/ borînê” tê. Ev jî tê vê wateyê ku çawa di navdêrên “çîrok û dîrok” de jî dixuye, zimanê me di xwezaya xwe de rêyeke afirandinê ji me re vekiriye. Ji wê peyva “jîn” lêkera “borînê” di vir de bersiveke dide me.

Navdêra çêkirî	navdêr	Lêker demaborî	paşgîn
şevbuhêrk	şev	buhêr (buhurandin)	k
jînborî	jîn	Borî (borîn)	-

Ji ber ku navdêra “jîrok” dikane wateya peyva “jîrek” jî bide, ji bo ku ev duwateyî neyê tevlihevkirin, bi dîtina min em dikanin bê pirsgirêk navdêra “jînborî” di cihê “novilê” de bikarbînin û ji tevliheviya çîrokan rizgar bin.Ez bi gelek kesên têkildar re li ser vê peyva jînborî rawestiyam. Giştan di cih de dîtin. Ez hêvî dikim ku ev peyv yan jî peyva “jîrok” rûne.
Ango:
Almanî : Erzehlung, Geschichte.
Ingilizi : Story
Tirkî : OykuItalî : Novella
Kurdî: Jînborî, yan jî jîrok

Têbinî:

Bêguman mirov dikane li ser peyva “jînok” jî raweste. Lê divê mirov berê peyveke biafirîne, yan jî çêbike, li avahiya ziman binêre, ka ziman di xwe de peyvên çawa di wî warî de afirandiye. Ji wê min tenê mînakên jorîn daye.

03.02.2009

capanik51@hotmail.de

***

Nivîsên Fêrgîn Melîk Aykoç ên ku di Diyarnameyê de hatine weşandin:

- Abant û Hewlêr

- Strana “Mişko” ê kî ye, kirin malê kê?
- Çend peyv li ser redektekirina di çapemeniyê de
- Li Frankfûrtê notên li ser weşanxaneyên kurdan - Şîrîn yan Şêrîn û rexneyên Zanyarekî Pispor

- Şîrîn yan şêrîn?

- Mehîra rewşenbîrî

- Ziman û Têgînên Futbolê