Helbesta Kurdî-XV
TÎRÊJ
Sembola helbesta nifşeke xwragir
MEM RONGA
Helbest
diyarî Mem ronga
xwisiya heyvê weriya ye li ser rû
çavên vê ji rengê rojê
hembêza xwe bipelîne mişt kevok
wisa bi guman dinihêre ji hundur
robarek diherike ji dilî
di dengê wê de awaza xezalan
di şiverêyan de sê zînên bi kum û koloz
rahêjim esmên bi evînî ramîsim
wek xunavekê dibare ser serê min
ew destên xwe li helbestê vegirtî
egîdek reşesmerî çiyayî ye ew
di nav diranan de dahatûya me
Tîrêj bê guman ne tenê bi nasnameya xwe ya ku yekemîn kovareke xwerû bi kurdî ye tê nasîn.Her wiha ewê di heman demê de bi nivîskarên xwe yên xwedî nexş û reng û dengên resen û cuda jî nav daye.Dîsa Tîrêjê bi saya wan nivîskar û helbestvanên xwestiye pireke kahîm di navbera wêjeya klasîk û a nûjen de ava bike jî tê nasîn.Mem Ronga yek ji wan nivîskarane ku bi tevayî van xisletan di berhemên xwe de bi hostayî bi cih kiriye.Wî,berê robarê helbesta kurdî -ku xwêrnexwaz û dagirkerên vê xakê bendavek li berê ava kiri bûn-ji nû ve da wân neval û geliyên bi şehwet li benda wê bûn.Mem Ronga di têkoşîn û hewldana xwe de yek carî bi tenê jî xwe nespart popularîteyê û vegotineke erzan.Wek derwêşekî bi efsûn da dû raz û mîrateya bav û kalan.
Mem Ronga di ava kirina helbesta xwe de bi azadî tevgeriya.Bi her helbesteke xwe resenî û xweseriya xwe şanî me da.Her bi surprîzekê li deriyê helbesta kurdî xist.Ziman,durv,teşe û vegotin di helbesta Mem Ronga de wek notayên stranekê bi harmonî di têkiliyê de ne.Ji ber hindî di dawiya helbestê de peyam wek stêrkekê diçirûse di hiş û giyanê mirov de.Bextewarî û dilşadî bi hêminî di bedena mirov de dikeve livbaziyê.
Mem Ronga peyama xwe ne rasterast lê bi awayek surprîsî radigihîne xwendevên.Dema mirov li navê helbestê dinihêr e,mirov bi guman xwe bera hundurê helbestê dike,lê bi her ristekê bagera meraq û heyecanê dil û mêjiyê mirov dîl digire.Lew ew,berevajî nifşa xwe wanekan ji xwe re dike pêlîstok û hêlên wan yên gelek caran ne di bîra me de ne raberî me dike û bi wî awayî êş û birînên me yên xedar şanî me dide û bi hemd berê me dide ponijîneke kûr û dûr.
“Derîname “yek ji van helbestan e.Di helbestê de “derî” bi taybetiyên xwe û wateyên xwe yên cuda tê vegotin.”deriyên hesin,deriyên kevot,deriyê koxan,deriyê li pey hev bi notirvan,deriyê vedibin,bi destê sibê bi singuyan”û peyama wek çakûcekê kul i serê mirov bikeve;“ Derî
Derî
Derî
Nabe
Wiha naçe serDiyarbekir” dîsa yek ji vê cure helbestê ye.Diyarbekir ku kevnare,mezinahî,asîmanê xwe yê bi heybet,kevokên perrbizîv ku rojên ji kulîlkên sîpan,ewrên agirî û kaniyên mereto vedixwînin û her dawî ;
Hezar dilê westayî bîna xwe vedidin
Di hênkayiya zebeşekî teyê navdar
Ku niha min divê “ deHesret,bêrî û derdê dûriyê bi “diyarbekir” tîne ziman ku dilê xwînêr dilerizîne.
Dîsa “Dîcle” û “Hechecik”,”çewa”,”Gelî”ji van cure helbestane.Di “hechecik”ê de bi hatina payizê re koç kirina hechecikan ber bi cemsera başûr ve dike mijar û rêwitiyeke xweş û bê xetere jê re dixwaze û xemginiya xwe bi lêv dike ku ewyan û asîmanê wî bê wê kêm û sar e dibêje.Di dawiyê de;
“ Lê
Ne ez dikarim bêjim
Ne jî yekî din
Ev zalim
Wê xaniyê min jî hilneweşînin
Wek bi hezaran yên din
Wê gundê me jî neşewitînin”
Yan;
Çiyayên kurdistanê hesen
Ji derdê min û te ra
Şût û tazî”
Yan;
“ agirê pîroz û jiyanbexş
van zaliman
çi anîn serê te jî
yê me jî”
Gelek zanyar,bêhtirîn jî dîrokzan û dîroknûs û zanyarên li ser civak û têkiliyên insanan radiwestin û dixebitin ji wêjeyê û nemaze ji helbestê sûd werdigrin.Lew,helbestvan di avakirina helbesta xwe de bivê-nevê bi hest û dilînên xwe re_ku ev jî perçek vê civakê ne-hin rîtûelên hiş,hizr û ramana civakê jî tevlî helbesta xwe dike.Lew,helbestvan yek ji wê civakê ye û bi reng,nexş û taybetiyên wê civakê durv û teşe girtiye.Ev angaşt di helbestên Mem Ronga de bi goşt û laş dibe.Ji xwe ew jî dixwaze eyneya xwe raberî civakê bike û tişta dibîne bi helbestê ragihîne me.”Serpêhatî”yek ji van helbestane ku hişmendî,tevger,livbazî û hêza ku xwe sazkar û avakarê civakeke modern dikir,çiqasî hostayê vî kariye û dikare ta çi radeyê bibe dermanê pirsgirêkên civakî?her wiha paradoksa xort û xwendevanên ku endamên birjiwaziya piçûke bi aşkere vedibêje.”
Karker tuneye
Gundî razaye
Şoreş
li hêviya me pêşevanan maye
“milek ji pola/dilek xurt/bes e/bo vê/dengê tivingan/dermanê xewê.”û daw doza kuştin–ku kesên ji fraksiyonên cuda-û çalakiyên bê pergal tê kirin.Baş tê zanîn ku birjuwaziya piçûk ta radyekê dikare vî barê giran ragire û dawiyê”leq/leq/leq,nebû/lihevnehat/îcar/gel/li pey me/nehat…na lo…hewaye/ev gel ne hêjaye”Ev helbest panaromayeke ji qonaxa salên 70 ta heştê li bakûrê welêt.
Rêya çareserkirina pirsgirêkên civakê û rizgariyê bi helbesta “va destê min” de wiha vedibêje”ne tenê me di vê evînê/ne tenê/birayên min hene li çar alî/li çar alî dinê”ango kes û gelên bindest û çîna karker giş hevalbendê hev in û markîsî jî bîr û baweriya wan e ku bi wê dikare pirsgirêk bê çareser kirin.Tu rêyeke din nîn e bo hêvîyê;”dizanim êdî/hêvî nexweşîn e/ger nehatibe strehandin/bi dengê gerran û kerane/û reh bernedabe/di axê de.”gerran û kerane sembolên ramyariya sosyalîzmê ye.
Mem Ronga di helbesta xwe de gelek cara bi felsefê re dide û distîne.Her wiha bi tahmeke helbestî felsefê,hizirkirin û ramyariyê li ber dilê me xweş dike û pirsine ku dê deriyê cîhaneke din li ber me veke aresteyî me dike.
“bingehê gerdûne ne-afirandî
Ne hewa û agir,ne ax û ne av
Yek tişt heye bi ser û bê dawî
Di guhurîn û qevdan de bizav.”
Her wiha di helbesta “jiyan” de hebûn,heyîn û wateya mirovbûnê bi hostayî şirove dike û xwe digihîne lûtkeyên helbesta cîhanî.”
Ne b ime destpêkir ev stêre
Û ne jî ewê b ime biqede
Straneka bêdawiye jiyan
Tu meqamê wê xweştir bike.”
Zimanê Mem Ronga,zimaneke resen,zelal,herikbar û ji kaniya civakê der bûyî ye.Ew zimane ku rasterast di jiyana rojane de tê bikaranîn.Vê tercîhê,helbesta Ronga,berz û bilind kiriye û kirasê jidilbûn û rîspîtiyê lê pêçaye.Bikar anîna qalib û terkîbên wêjeya devkî jî di honandin û saz kirina helbestê de bûne stûnên qahîm.her wiha vê şêwazê deriyê têkiliyeke xurt ya bi helbesta me ya klasîk re jî amade kiriye.
Mijarên Mem Ronga;azadî,işq,hesret,mirin,dûrî û bêrî,sirûşt û ango jiyan û gerdûna me bi xwe ye.Ew nefspiçûke,bervajî gelek helbestvanan tu tiştî li ser me ferz nake û nabêje va rastî ev e.Tenê şanî me dide,wek dîmeneke filmekê bi lez tê û dibihure.Lê piştî xwendineke bi baldarî mirov têdigihije ku Ronga eyneyeke ku rastî û razên me û civaka me li ser diteyise û dibiriqe.Ji ber vê divê bi baldarî bê xwendin. Piştî Goran û Osman Sebrî yekem kes e kul i ser xwezayê û qewimînên wê nivîsiye.Ez “pelê payîzê” li jêr dinivîsim.hêvîdar im ku xwendevên vê helbestê bi baldarî bixwîne û li ser bihizire ka gelo ev pelê payizê ye tê vegotin an “insên û emrê “wî ye ku wek pelê payizê bê dilê xwe diçe?
Ez dixwazim nivîsa xwe bi helbesta “Koşk” bi dawî bikim ku bi ya min ev helbest xewn û xiyalên her kurdekî dinimîne.Bi hêviya ev koşk di demek ne dûr de bibe rastiya jiyana me.
KOŞK
me koşkek ava kir
stûn ji tirêjên şeveqa nemrûd
pace ji dengê hesenê cizîrî
Mem Ronga bê guman yek ji gewretirîn helbesta kurdî ye,mixabin ev zatê hêja ji zû ve ye helbestan lê nake,ez wek helbesthezekî kurd daw û doza wê pênûsa dilpiyar dikim ku Mem Ronga qeydên vê veke û me ji helbestine wek “koşk”ê bê par nehêle.
Pelê Payîzê
govendek destpêdike li bilindahîyê
xwe li ba dike pelekî ji rengê hemû zer û soran
li ber bayê sar î payîze
tenê lerz e ew
li vê berêvara dereng
li jêr dinêre
li axê
li jor
li asîmanê ji ewrên rengerisas tikandî dinêre
ne dest ji darê dibe
ne dikare li hember gazîya axê xwe ragire
werr
dudil dimîne demekê
paşê
xwe ber dide
bi giranî datê xwarê
li jor dinêre careka din
li asîmanê bilind
li pelên mayî
bî keser radimûse axê
û
pişta xwe dide bayê hênik
hiltîne serê xwe
diçe.
di dil de xembarîya refên çivîkên koçer”
-Mem Ronga
Mem Ronga kî ye?
Mem Ronga bi navê xwe yê din Mehmet Tanrikulu yek ji helbestkarên nifşa Tîrêjê ye. Ew di sala 1952'yan de li Farqînê hatiye dinê. Wî Enstîtuya Perwerdehiyê Beşa Zimanê Tirkî li Amedê kuta kir. Wekî mamoste li Nisêbîn, Mazidaxî û Spartayê kar kir. Ji bilî helbestê edîtoriya Tîrêjê jî kir. Piştî Darbeya 12'yê Rezberê ji ber kar û xebata xwe ya wêjeyî û sîyasî, di sala 1986'an de mecbûr ma derkeve derveyî welêt û çû Almanyayê. Niha jî li wir karê mamostetiyê dike.
Berhemên wî;
Destê min li destê te digere (Helbest, Weşanên Mezopotamya, Swêd,1995)
Ferhenga kurdî-tirkî (Swêd,1999)
Jêderk:
1-Arjen Arî-Bakurê Helbestê
2-Kovarên Tîrêj-hejmar1-2
3-Malpera Nivîskar
.jpg)
