___Îlyas Tunç___

Bi rastî, ev pirtûk berê li malê bû, lê min derfet nedîtibû ku wê bixwînim. Piştî ku min nivîskar nas kir û berhema wî ya herî dawî ya bi navê “Bîra Çalê Kûr e Sadûnê Sor" (Weşanên Lîs) xwend, ez li romana “Du Cîhan Yek Jan” vegeriyam û min xwend. Di dema xwendinê de, min ji xwe re digot: “Çi baş bû ku min nivîskar nas kir. Bi min be; ji bo ku xwendin di nav civakê de zêde bibe civatên bi nivîskar re zêdê bibin wê baş be”.

Ketina nav cîhana vê romanê, piştî ku min nivîskar baştir nas kiribû, ne tenê têgihîştinên min ên berê temam kirin, lê her wiha hişt ku ez aliyekî girîng ê cîhana vegotinê ya Serkan Birûsk jî keşf bikim. Nivîskar, wekî Xwedayekî cîhanek afirandiye ku dişibe wê cîhana em tê de dijîn.

Ew roman berhemeke pir-qatî ye ku li ser bingeha xwemalbûn, evîn, koçberî, mişextî û bîranînê çîrokên mirovan ji erdnîgariyên cuda hatiye hûnansin û wan vedibêje. Di heman demê de, cîhana mirovan û cîhana yên ji me çêtir (Cin) jî di nav yek vegotinê de tînê cem hev. Berhem nîşan dide ku evîn, veqetandin, êş û bîranîn ne tenê di nav mirovan de ye di her du cîhanan de jî hevpar in. Rastî û çîrok, roman û kevneşopiya dengbêjan a kurdan, bîranîna kesane û bîranîna civakî di nav yek vegotinê de bi zimaneki helbestî û herikbar ji aliyê nivîskar hatiye rêstin.

Roman bi despêka Janpîr li kolanên Berlînê dest pê dike. Ew bi zehmetî bêhna xwe distîne, nameya Alma di destê wî de ye û piştî şevên kabûsan di navbera jiyan û mirinê de ma ye. Ji rûpelên despêkê jî xwendevan hinek agahiyên girîng li ser dawiya romanê dixwînê. Janpir dest bi nivîsandina bîranînên xwe dike, Sara jî van nivîsanan vediguhezîne ser komputerê. Di heman demê de, Şemreş (serokê cinan), çîroka xwe vedibêje. Bi vî awayî xwendevan romanê bi rêya lênivîskên Janpîr ê ku tên veguheztin ser kompîterê dikeve nav rabirdûya mijarê û karakteran.

Nivîskar teknîka flashbackê (vegera rabirdûyê) bi awayekî serkeftî bi kar anîye. Mamoste Serkan, dawiya romanê ji destpêkê nîşan dide û paşê vebêje ka çawa gihîştiye wê dawiyê. Ev teknîk ne tenê meraqa xwendevan zindî dihêle, lê di heman demê de kûrbûna derûnî ya karakteran jî zêde dike. Dema ku min ciwantiya xwe de dest bi xwendina romanan kiribû ev şêwaza vegotinê di romana Çernişevskî de xwendibû; Serkan jî vê teknîkê bi awayekî xwezayî di nav romanê de bicîh dike.

Yek ji mijarên herî balkêş ên romanê mirin e. Mirina Janpîr ne mirineke laşî ye; ew winda bûna hêvî, xweşiya jiyanê û hêza pê ve girêdanê ya jiyanê temsîl dike. Berevajî vê, mirina Alma windabûneke şênber û laşî ye. Ev dijberî nîşan dide ku roman mirinê ne tenê wekî dawîya biyolojîk dibîne, lê wekî hilweşîn û têkçûna hundirîn a mirov jî lê dinêre.

Navê romanê, xweber fikra bingehîn a berhemê vedibêje. Şemreş ne tenê karakterekî fantastîk e; ew wekî berambera cîhana din a hest û êşên Janpîr hatiye ava kirin. Bi vî awayî cîhana cinan dibe qada sembolîk ku mîrasa mîtolojîk û çanda devkî ya kurdan tîne nav romanê. Her ku roman pêş dikeve, sînorên di navbera mirovan û cinan de kêm dibe û tê gotin ku êş û evîn di her du cîhanan de nêzî hevdû jiyana xwe didomînin.

Yek ji aliyên taybet ên romanê çîroka Ehmedê Zirço ye ku diçe welatê cinan. Ev beş kevneşopiya dengbêjan û çîrokên gelêrî yên kurdan tîne nav romana modern. Çîroka evîna Şemreş, rabirdûya xincerê û bûyerên cîhana cinan, her çend fantastîk xuya bikin jî, bi êşên mirovan re paralel dimeşin. Bi vî awayî nivîskar di navbera realîzma efsûnî û çîrokbêjiya gelêrî de hevsengiyeke taybet ava kiriye.

Li navenda romanê Janpîr heye. Têkiliya wî ya li Stenbolê bi Betûlê re (evîneke platonîk û şeveke bi hev şabûn), bûyerên ku li Piragê rastî wan hat (rewşa mala ku li diman), astengiyên derbasbûna tixûb (ewilî girtin û vegerandina wan, dawiyê jî dijwariya ku di nava sermayê de kişandin), rêya koçberiyê ya ji Stenbolê heta Swêdê hemû beşên lêgerîna nasnameya wî ne. Hestên wî ji keçika afgan re, têkiliya wî bi Leyla, Ece û Alma re nîşan didin ku Janpîr ne tenê ji aliyê siyasî ve, lê ji aliyê hestyarî ve jî karakterekî parçe parçe bûye. Çîroka wî birînên rihê mirovên mişextî eşkere dike.

Bîranînên zarokatiya Janpîr jî yek ji qatên girîng ên romanê ne. Şûştina peyker, pevçûna wî bi Ridwan re li dibistanê, lêdana mamoste û kuştina mamê wî ji aliyê leşkeran ve bîranîna kesane bi dîroka civakî ve girê dide. Ji vî aliyî ve, çîroka Janpîr dibe çîroka nifşekî û gelekî.

Karakterên jin di romanê de ne tenê beşdarên têkiliyên evînê ne. Her yek ji wan aliyekî cuda yê vegotinê hildigire. Sara kesa ku bîranînên Janpîr diparêze û wan diguhezîne ser komputerê ye; ew wekî parêzvanê bîranînê roleke girîng dilîze. Ece bi riya karaktera xwe azerî û tirkan dixe nav çîrokê û têkiliyên gelan eşkere dike (Di vê têkiliyê de, xewn û rastiyê Janpîr carinan tevlîhev dibe.) Alma bandora şer û mişextiyê li ser jinan temsîl dike; bûyerên ku wê li Afrîkayê jiyaye erdnîgariya romanê ji derveyî Kurdistanê re vedike û êşê wekî bûyereke gerdûnî nîşan dide. Betûl jiyana Janpîr ya li Stenbolê û îhtîmala jiyaneke din sembol dike. Bûyera xwestina Nura jî avahiya malbata kevneşopî, evîn û windahiyan di ber çavan de dihêle. Tina jî, wekî jineke ku ji Almanyaya Rojhilat reviya ye Almanyaya Rojava, tevî hemû dijwariya jiyana xwe, bala wê ya li ser kurdan nîşaneya hevgirtin û pêkhatina çandên cuda dike.

Di dirêjahiya romanê de gelek bûyerên dîrokî û civakî di nav vegotinê de cih digirin. Bîranîna Helebçeyê, amadekariyên Newrozê, heftê û du fermana êzidiyan û tundîtûjiya ku xwendekar piştî şûştina peykerê dibistanê dibînin, travmayên dîroka nêzîk a civaka kurd bi zimanê wêjeyê ji nû ve hatiye ava kirin. Ev bûyer ne tenê paşxaneya dîrokî ya romanê pêk tînin; ew veguherîn serpêhatiyên ku nasname û jiyana karakteran diafirînin. Bi Çiyager û malbata wî re jiyana kurdên Rojava tê vegotin û bi karaktera Biyanbir re bîranîna kurdên Başûr tê bîranîn.

Hejmara zêde ya karakteran jî pirdengiya romanê xurt dike. Janpîr, Sara, Celal, Sosin, Çiyager, Biyanbir, Cafer, Leyla, Ece, Ehmedê Zirço, Badîn, Nura, Îkram, Alma, Şemreş, Ramazan, Betûl, Xalit, Mirad, Rastim, Tîna, Cano, Kewser, Serdar, Jonas, Deham, Dilşa, Ridwan, Yusuf û gelek karakterên din nifş, erdnîgarî û bîranînên cuda temsîl dikin. Her yek bi dengê xweyî têkçûyî beşdarî çîrokê dibe. 

Nivîskar hema bêje wekî dengê bindesta (madun) û dengê kesên ku ji aliyê civakê ve hatine paşguhkirin diaxive. Êş, tenêtî û berxwedana wan kesên ku windakirina jiyanê wekî bext dijîn bi zimanekî sade lê pir bandorker dide ber çavan. Ji ber vê yekê roman ne tenê çîrokên kesane vedibêje, di heman demê de dibe dengê bêdengan û bîranîna hevpar a kesên ku di jiyanê de têkçûyî hatine hesibandin.

Aliyê herî bihêz ê romanê ew e ku tevî gelek bûyer û karakteran, mijara bîranînê di navendê de dihêle. Lênivîskên Janpîr ji çîroka jiyaneke kesane derdikevin û dibin şahidiya hevpar a koçberiyan, evînan û windahiyan. Çîroka Şemreş jî vê şahidiyê dibe qatek mîtolojîk û wateyên romanê kûrtir dike.

Nivîskar bi vê romana xwe zanistiya dîrok, civaknasî û derûnnasî; realîzma efsûnî û dengbêjî; bîranîna kesane û bîranîna civakî bi awayekî serkeftî bi hev re ristiye. Mamoste Serkan bi vegotineke ku ji Stenbolê heta Berlînê, ji Swedê heta gundên Kurdistanê û welatê cinan dirêj dike, xwendevanan bi fikrekî bingehîn re dihêle: Pir cîhan hene, lê êş, evîn, dijwarî û têkçûn yek e!

Hin hevok ji pirtûkê:
“Ka bêje min ez bi ku ve biçim?” r.8
“Evîn ji bo hinekan jan e û ji bo hinekên din jî jiyan e.” r.10
“Yonca ew fêkiya kerik a ji dara hişk a zewaca kurt ketibû dawa wê…” r.28
“Pirag ji bo xelkê bihar e ji bo me jî, payîz û zivistan e!” r.32
“ …Ev tovê hilanînî yê ziman û nasname me ya li ber nemanê ye. Ev berxwedana ji nû ve çandina çanda me ye…” r.40
“Ronî di rihê min de miçiqiye.” r.64
“Ew wekî çûkek birîndar, ez wekî xortekî winda em bûbûn evîndarên hev..” r.97
“…Îca tişta min fêm kiriye ji bo ku hunermend berhema xwe amade û pêşkêş bikin tu sînoran nas nakin û her tiştî laqî xwe û xwe laqî her tiştî dibinin. Ango ew ji kirasê xwe derdikevin û dikevin hemû kirasan…” r.108
“… Hinek xwarin li ser ziman dibin xweşçêj, hinek xwarin jî dibin êşkêş…” r.124
“…Pêhesîna êşê çeka herî kêr hatî ya hunermend, zana û siyasetmedarên zîrek e…” r.151
“Pênûs û ziman dermanê giyana min bûn…” r.213
“Ji ber ku dewlet ji bo dayika min hêzên ewlekarî û leşkeri bûn…” r.255
“… Helbest ji bo min ew germahî ye ya ku roj di nîvê zivistaneke seqemî û ewrî de li ser hinarkê rûyê min dihêle û winda dibe.”  r.263
“Civata bê çîrok mîna dara bê pel û ber e.” r.298
“Mirin xweştir e ji wê jiyana hertim bi jan û êş...” r.407